SYBA History, SEM-III, Paper-2, Landmarks in World History (Marathi Version)-munotes

Page 1

1१

बोधन चळवळ

घटक रचना :

१.० उिे
१.१ तावना
१.२ बोधनाचा अथ
१.३ बोधन चळवळीची कारण े
१.४ बोधन चळवळीची वैिश्ये
१.५ बोधनकालीन सािहयाची गती
१.६ बोधनकालीन कला व थापय कलेची गती
१.७ बोधनकालीन िवानाची गती
१.८ बोधन चळवळीचे परणाम
१.९ सारांश
१.१०

१.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१. बोधन संकपन ेचा अथ समजाव ून घेणे.
२. युरोपमधील बोधन चळवळीची पाभूमी आिण याची कारण े यांची मािहती समजून
घेणे.
३. बोधन चळवळ युरोप खंडातील कोणकोणया देशात सु झाली याचे वप काय
होते? याचा अयास करणे.
४. कला, िवान आिण वाय ेातील बोधनाचा अयास करणे.
५. युरोपमय े बोधन चळवळीया परणामाचा आढावा घेणे.

१.१ तावना

इितहासाच े ाचीन , मयय ुगीन आिण अवाचीन असे तीन िवभागात िवभाजन
केलेले आहे. मयय ुगीन काळाचीसुवात इ.स. ४७६ पासून होते. मयय ुगीन काळात
धमयुामुळे युरोपीयन जनतेला नया जगाचा , याया आचारिवचारा ंचा व संकृतीचा munotes.in

Page 2

2परचय झाला. या काळात राजस ेपेा धमसा बळ होती. इ.स. १४५३ मये तुकानी
कॉटोिटनो पल शहर िजंकून घेतले. या घटनेने मयय ुगाचा शेवट होऊन , अवाचीन
युगाला ारंभ झाला. िती धम आिण पािमाय संकृती हणज ेच सव काही आहे असे
नहे तर, इतर संकृतीमय े काही िशकयासारख े आहे, असे जनतेला वाटू लागल े.
यामुळे अंधा कमी होऊन अवाचीन युगातील वैचारक ांतीची पाभूमी तयार
करयाच े काय धमयुांनी केले. बोधन चळवळ ही ांितकारी चळवळ होती. कारण या
चळवळीने समाजात महवाच े परवत न घडिवल े. युरोपमय े इटाली , इंलंड, जमनी,
ास, पेन, पोतुगाल, हॉलंड या देशामय े बोधन चळवळीला सुवात झाली. ही
बोधन चळवळ ामुयान े सािहय , िचकला , िशपकला , थापयकला , संगीत,
रंगभूमी व नाट्यकला या िविवध कला ेात बोधन चळवळ सु झाली. याचमाण े
िवान ेामय े गिणत , खगोलशा , भूगोलशा , पदाथिवानशा , रसायनशा ,
वैकशा , वनपतीशा इ. शाा ंमये बोधन चळवळ सु झाली. ाचीन काळातील
ान, कला, िवान याचा अनेक अयासक , िवचारव ंत, कलाकार , संशोधन यांनी
अयास कन वतमानका ळात याची नयान े मांडणी करयाचा यन केला. यामुळे या
काळात अनेक ेात नवे सािहय , कला, शोध यांचा उदय झाला.

१.२ बोधनाचा अथ

रेनेसास (Renaissance ) या मूळ च भाषेतील शदाचा इंजी भाषेत वापर
केलेला आहे. रेनेसास याचा शदश : अथ पुनजम असा आहे. बोधन , पुनजी वन,
पुनजागृती हे शद मराठी भाषेत वापरल े जातात . ीक व रोमन संकृतीबल नयान े
उपन झालेली आवड या मयादेत अथाने हा शद थम वापरयात आला. १५ या
शतकात हणज े अवाचीन काळाया ारंभापास ून ीक व लॅिटन सािहय , िवान , कला,
धम, तवान, राजकारण या सव ेात आमूला बदल घडवून आणणाया काळाला
बोधन काळ हणतात . या काळात मानवान े वरील सव ेात जो िवकास घडवून आणला .
यामुळे या युगाला िवकासय ुग असे हणतात . मानवनाथ रॉय यांनी या बदला ंचे वणन
मानवाच े बंड या शदात केले आहे.

१.३ बोधन चळवळीची कारण े

ाचीन काळातील मानवाया वैभवशाली गतीचा शेवट होऊन , मयय ुगीन
काळात मानव अगत व बंिदत जीवन जगू लागला . धम आिण पोप यांचे वचव िनमाण
झायान े लोकांया जीवनाला दुयम थान ा झाले. िवचारश , िवचारवा तंय
कमकुवत झाले. १५ या शतकात युरोपमय े बोधन चळवळ सु झाली. याला अनेक
कारण े जबाबदार आहेत. ती पुढीलमाण े आहेत.
munotes.in

Page 3

3१.३.१ अगत मयय ुगीन कालख ंड :
मागासल ेया व मरगळलेया मयय ुगीन काळाया पाभूमीवर आधुिनक युगाची
भय व वैभवशाली इमारत उभी रािहली . बोधन चळवळीतून आधुिनक युगाचा जम
झाला. मयय ुगीन काळाचा िवचार करता , ाचीन गत संकृतीचा हास झाला. धम व
धमगुचे समाजावर ाबय िनमाण झाले. परणाम सव युरोपीयन समाज मरगळलेला,
िनित , कमठ, अंधा , संवेदनाश ूय, अकाय म होता. याला जागृत कन
मनुयाया सवागीण उनतीची , परवत नाची िया सु झाली. ही िया हणज े
बोधन चळवळ होय.

१.३.२ धमसार व धमयुे
इ.स. पिहया शतकात िन धमाचा आिण सातया शतकात इलाम धमाचा
उदय झाला. िन धमाचा युरोपमय े तर इलाम धमाचा आिशया खंडात धमसार
झाला. तुक आिण िती अनुयायी यांयात युरोपमय े दीघ काळ हणज े इ.स. १०९६
ते इ.स. १२७० या काळात आठ युे झाली. यांना धमयुे (ुसेडल) असे हणतात . या
युाया पराभवाम ुळे युरोपमधील पोपया व सरंजामदारा ंया ितेला धका बसला .
िन धमसंथापक येशूची जमभ ूमी पॅलेटाईन ही तुक िनयंणात ून मु करयासाठी
धमयुे झाली.

धमयुामुळे युरोपचा बाहेरया जगाशी संबंध आला . यामुळे बाहेरया जगातील
संकृती, ान याची मािहती झाली. यांची अिभजात वायाची आवड वाढली . िती
धमाचे महव कमी झाले. यामुळे बोधन चळवळीला ारंभ झाला.

१.३.३ सरंजामशाहीमधील बदल
इ.स. पाचया शतकात युरोपमधील साय न झाले. मयय ुगात सरंजामदार
उदयाला आले. तर संरजामशाहीमय े हळूहळू बदल घडून आले. सरंजामदार भूदासांकडून
मोबदयाया वपात पैसा घेत असे. ते वत: शहरात राहत असे. शहरांची संया
वाढयान े भूदास वगसुा शहराकड े जाऊ लागला . या बदया परिथतीम ुळे बोधनाला
चालना िमळाली.

munotes.in

Page 4

4
कॉटोिटनोपल शहर

१.३.४ कॉटोिटनोपल चा पाडाव (इ.स. १४५३ ) :
रोमन सायाची राजधानी हणज े कॉटोिटनो पल होय. आिशया व युरोप
खंडाचा यापार कॉटोिटनो पल शहराया भूमाग चालू होता. इ.स. १४५३ मये अटोमन
तुक सेने कॉटोिटनो पल शहर िजंकून घेतले. यामुळे यापार बंद झाला. येथील अनेक
कलावंत, तव , शा , लेखक यांनी युरोपमय े आय घेतला. युरोपमधील िवशेषत:
इटालीतील ीमंत लोक, राजे, रायकत यांनी आय देऊन िवेया उपासका ंचे वागत
केले. परणामी इटाली व युरोपात ाचीन ंथाचे संशोधन व अयास सु झाला. यामुळे
इटाली बोधन चळवळीचे क बनले.

१.३.५ जलमागा चा शोध :
कॉटोिटनो पल तुकानी िजंकयाम ुळे आिशया खंडाशी जोडणारा खुकचा माग
बंद झाला. यामुळे युरोिपयन लोकांनी नवीन जलमाग शोधयाचा यन सु केले. यातून
अनेक धाडसी खलाशी पुढे आले. पोतुगीज, पेन, इंलंड, हॉलंड इ. राांनी नवीन
जलमाग शोधून काढल े. नवीन भौगोिलक देशाया शोधाम ुळे यापार , भौगोिलक ानात
वाढ झाली. पोतुगीज बाथलोडासन े इ.स. १४४६ मये आकेया दिण टोकावरील
केप ऑफ गुड होप, वीझल ँडया ितोफर कोलंबस व अमेरगो हेपुशीने अमेरकन
खंडाचा, वाको द गामान े इ.स. १४९८ मये िहंदुथानचा शोध लावला . यामुळे युरोपमय े
उसाहाच े वातावरण िनमाण झाले. यातूनच बोधन चळवळ सु झाली.


munotes.in

Page 5

5१.३.६ छापखायाचा शोध :
ाचीन काळात ची लोकांनी मुण कलेचा शोध लावला होता. परंतु यांिक
पतीन े मुणकल ेचा ारंभ युरोपमय े झाला. १५ या शतकात जमनीचा जॉन गटेनबग
यांनी पिहला आधुिनक छापखाना िनमाण केला. इंलंडया बॅकटनन े पिहल े पुतक
छापल े. बोधन काळातील अनेक लेखक, िवचारव ंत, धमसुधारक यांनी हजारो ंथ छापून.
अनेक िवचार , सािहय , धमतवे लोकांपयत पोहोचयान े वैचारक ांतीला मोठी मदत
झाली. बोधन चळवळीला चालना िमळाली. ा. एिडथया मते बौिक जगताला सुपीक
बनवणार े जलिस ंचनाच े साधन हणज े छापखाना होय.

१.३.७ शैिणक सार :
१३ या शतकापास ून युरोपमय े िशणाचा सार सु झाला. थािनक भाषा व
लॅिटन भाषा याचे वाचन व लेखन सु झाले. िशण साराच े काय ामुयान े धमगु,
अिधकारी , डॉटर, वकल इयादनी केले. नवीन व तण वग वायाया अयासाकड े
झुकला व यातूनच बोधन चळवळ सु झाली.

१.३.८ आिथ क गरज व यापारवाढ :
मय युगातील धमयुे, नया जलमागा चा शोध, धाडसी खलाशा ंना मदत करणे
यासाठी पैशाची गरज होती. या गरजेतून नवीन भौगोिलक देशांचा शोध लावला .
पूवकडील देशामय े सोने, जवाहीर े, हतीद ंत, मसायाच े पदाथ भरपूर असयाची
मािहती होती. ते ा करयासाठी नवीन जलमाग शोधल े. पंधराया शतकापय त युरोपात
हेिनस, िजिनहा , लोरेस, िमलन , नेपस, पॅरस, पीआ, फेरॅरा, रोम इ. शहरांचा उदय
झाला. पोतुगीज, हॉलंड, पेन, इटली , इंलंड देशांनी यापार वाढ केली. यातूनच
बोधन चळवळीला चालना िमळाली.

१.३.९ ीक रोमन संकृतीची ेरणा :
ाचीन काळात अनेक वैभवशाली संकृतीचा उदय झालेला होता. याचे
तवान , वाय , शा, कला यांचीही गती मोठ्या माणात झालेली होती; परंतु
मयय ुगीन काळात सव अगत परिथती होती. काही िवचारव ंतांनी ही परिथती
बदलयाचा यन केला. यांचे ल ीक-रोमन संकृतीकड े गेले. यांचे ेव जगासमोर
ठेवयाया यनात ून बोधन चळवळ िनमाण झाली.

१.३.१० धमसेला अमया िदत अिधकार :
मयय ुगात रोमचा पोप व चचला मोठ्या माणात अिधकार व िता होती.
राजस ेचे वचव न केले. ितसरा िलओ, सातवा ेगरी, ितसरा अलेझांडर, ितसरा
इनोस ंट, चौथा इनोस ंट, आठवा बोनीफ ेस या पोपनी रायस ेबरोबर संघष कन
धमसेला िविवध अिधकार ा कन घेतले. यामुळे िन समाजावर धमाचे वचव
होते. माणसाला मु व वग पोपमुळेच िमळू शकतो . सव कारच े सामािजक व धािमक munotes.in

Page 6

6वपाच े अिधकार धमगुला होते. िबशप, आच िबशप, कािडनल इ. लहान मोठ्या
धमगुंया िनयुया रोमचा पोप करीत असे. पोपया सव कारया अिधकारात बदल
करयाचा यन िवचारव ंतांनी केला. यामुळे बोधन चळवळ सु झाली.

आपली गती तपासा :

१) बोधन चळवळीची कारण े सांगा.







१.४ बोधन चळवळीची वैिश्ये

बोधन ही िनरंतर चालणारी एक िया आहे. १५ या शतकामय े युरोपात सु
झालेली ही िया हळूहळू संपुण जगामय े पसरली . ानाया सवच ेात बोधन घडून
आले. कला, सािहय , िवान , समाजस ेवा, धमसंथा इयादचा समाव ेश होतो. या
चळवळीमुळे युरोपात धािमक ेात मोठ्या माणावर परणाम होऊन एक नवीन सुिशत ,
सुसंकृत वग उदयास मोठा हातभार लागला . बोधनाची काही महवाची वैिश्ये
पुढीलमाण े आहेत.

१. धमसेचा राय व समाजावरील पगडा नाहीसा झाला.
२. बोधनाम ुळे मानवी िवचार मु झाला.
३. बुीवाद व वैािनक ीकोनाला ाधाय िमळाले.
४. नवीन रारायाचा व अिनय ंित राजेशाहीचा अनेक देशात उदय झाला.
५. आिथक परवत न हे आधुिनक युगाचे महवप ूण वैिश्य होय.

१.५ बोधनकालीन सािहयाची गती

बोधन पूवकाळात धमसंथा व िवान मंडळमये लॅिटन भाषेचा वापर होत
असे. यामुळे सामाय माणसापय त ते ान पोहोच ू शकत नसे. बेधनका ळात लोकभाष ेत
सािहयिनिम ती होऊ लागली . पूवचे सािहय बहतांशी पामक होते. बोधन काळात
लेखकांनी ग सािहयावर भर िदला. या सािहयात मानवतावादी , ऐिहकवादी वृीचे िच
रेखाटल े होते. सािहय सामाय लोकांया जीवनाशी िनगिडत सािहय िनमाण केले. िविवध
भाषेतील बोधनकालीन सािहय पुढीलमाण े -
munotes.in

Page 7

7१.५.१ इटािलयन सािहय
बोधन चळवळीचा पाया घालयाच े काम डांटे व पेाफ यांनी केले. १३ व १४
या शतकातील डांटे याने िद. 'िडहाईन कॉमेडी' हे जगिस महाकाय इटािलयन भाषेत
रचले आहे. या कायाचा नामक वत: डांटे आिण इफन व पगॅटरी हे नरक व वग असे
तीन भागात कायाची रचना केली आहे. यािशवाय 'ऑफन इलेकस इन दी हनायूलर'
आिण 'दी बॅकेट' ही याची अय दोन काय आहेत. सािहयातील मानवतावादाचा जनक
हणज े पेाक (इ.स. १३०४ -१३७४ ) होय. याने इटािलयन व लॅटीन भाषेत कायरचना
केली. देव, धम, संतापेा मानवी जीवनातील ेम व आनंदाचे लेखनात िचण केले. लॉरा
या कापिनक ेयसीला उेशून ेमकाय िलिहल े. याने मानवी सदय , आशा-आका ंा,
हक व कतये यािवषयीच े िवचार मांडले आहेत. इटािलयन गलेखनाचा जनक हणज े
िजओहनी बोकॅिशयो (इ.स. १३१३ -७४) होय. याने सव आयुय लॉरेस व नेपस
रायात घालवत े. डांटे व पेाक यांया सािहयाबल आदर होता. याने १०० कथांचा
संह असल ेला 'िडकॅमेरॉन' हा कथास ंह िलिहला . धमगु आिण धािमक धोरण यायावर
टीका केली. इटािलयन सािहयातील बंडखोर कवी हणज े ॲरओटो (इ.स. १४७४ -
इ.स. १५३३ ) हा होय. याने 'ओरल ँडो युरओसो ' या ंथात आपण िया, िशलेदार,
लढाया , ेम यांचीच गाणी गाऊ असा िवचार मांडला. मानवान े मानवी िवषया ंवर
मानवासाठी वायिनिम ती करयास ारंभ ॲरओटोया काळापासून झाला. इटािलयन
मुसी व राजनीतीत आिण आधुिनक रायशााचा जनक िनकोलो मॅिकअॅहेली
(इ.स. १४६९ - इ.स. १५२७ ) होय. माणसान े काय करावे, यापेा माणूस काय करतो
याचे िचण रेखाटल े आहे. रायशा व राजनीती या िवषयाच े िवचार 'द िस' या ंथात
मांडले. यािशवाय 'िडसकोस स अपॉन द फट टेन बुस ऑफफ िलही ' व 'द आट ऑफ
वॉर' हे ंथ नावाजल ेले आहेत. 'मॅागोला ' हे नाटक िलिहल े आहे. तसेच लॉरेसचा
इितहास , युशापर लेखन केले. टासोन े 'जेसल ेम डेिलहड ' हे महाकाय रचले.

१.५.२ ास सािहय :
च वाय देखील नया युगाचे खरेखुरे ितिनिधव करणार े ठरले आहे. ेकाईज
िहले, माटेन, राबेलाय हे आधुिनक च वायातील बडे तीन होते. उपहास आिण िवनोद
याया मायमात ून ावाराब ेलाय (इ.स. १४९० - इ.स. १५५३ ) याने लेखन केले.
याने मानवी जीवनास ंबंधी आशा, आनंद, उसाह व उमेद याचे िचण रेखाटल े आहे.
समाजातील अंध , राजकय व सामािजक , धािमक परिथतीवर टीका केली आहे. च
सािहयातील े लेखक व वैयिक वपाया लघुिनबंध या वाय काराचा जनक
मायकेल डी माटेन हा होय. याया िवचारसरणीम ुळे याला पिहला आधुिनक मानव असे
हणतात . मानवतावादी वाय सेवकांया मािलक ेमये मोठे थान आहे. मानवान े वत:ला
ओळखले आिण आमव ंचना न करता आमान ुभाव घेणे ही गो सवथम केली पािहज े,
असे याने सांिगतल े. आधुिनक च वायाचा याला िनमाता समजतात . याने
लघुिनबंधाचे नवे दालन खुले केले. आपया लेखनािवषयी हणतो क, 'वाचका , मी माझे munotes.in

Page 8

8आमचर केले आहे. मी आिण माझा ंथ यात एकामता आहे.' जीन रॅिसन याने अनेक
शोकांितका िलिहया 'ँकाईन िहले' हा े सािहयकार होता.

१.५.३ इंलंडमधील सािहय :
इंलंडमधील १२ या शतकात ऑसफड व किज िवापीठान े सांकृितक
बोधनाच े मोठे काय केले आहे. धम, कायदा वैक व कला यांचा अयास केला जात
असे. आधुिनक इंजी कायाचा जनक िजऑे (इ.स. १३८० - इ.स. १४०० ) असून
याची 'द कॅटरबरी टेस' ही सवे कलाक ृती होय. याने इंलडंया राजदरबारी
मंडळीया जीवनपतीवर , आचार , िवचारावर , रीतीरवाजावर उपहासामक टीका केली.
याने 'द बुक ऑफ द डचेस', 'द हाऊस ऑफ फेम', 'द पालमट ऑफ फाऊस ' आिण
'दी िलजड ऑफ गुड िवमेन' कायरचना केली. जॉन िमटन याने 'यरोडाइज लॉट',
'याराडाइज रगेड' ही काये िलिहली . िवान , मुसी सर थोमस मूर (इ.स. १४७७ -
इ.स. १६२६ ) होय. तो तव , वकल , सुधारक , िनबंधकार होता. समाजातील अान ,
अंध:कार दूर करयासाठी याने भरपूर परम घेतले. याने अॅरटॉ टल माण ेच आपया
िलखाणाची छाप समाजावर टाकली . लेखन, वाचन , मनन हा अययनाचा माग आहे असे
लोकांना सांिगतल े. याने 'द अॅडहासम ट ऑफ लिनग', 'नोहम ऑरगॅनम', 'यू
अॅटलांिटस' इ. ंथ िस आहेत. १६ या शतकात महाकाय िलिहयाचा यन करणार े
एडमंड पेसर (इ.स. १५२२ - ९९) हा होय. याने 'द फेअरी वीन' हे महाकाय
एिलझाब ेथ राणीवर रचले आहे. अिभमान , िदखाऊपणा , गव, नेमतपणा , मैी, याय व
िवजय इ. गुणासंबंधी िवचार मांडले. इंजी सािहयाचा मुकुटमणी व े नाटककार िवयम
शेसिपअर (इ.स. १५६४ - इ.स. १६१६ ) हा बोधनका ळ होऊन गेला. नाट्य-
वायामय े ांती घडवून आणली . यामुळे जगातील सवे नाटककार मानला जातो.
मानवी वभावाया अंतरंगाचे सूम िददश न आपया सािहयात ून घडिवल े. 'हॅलेट',
'िकंग िलयर', 'युिलयस िसझर ', 'ऑथेलो', 'अँथनी अॅड िलओाा ', 'अॅज यू लाइक
इट', 'दी हेिमंग ऑफ दी मचट ऑफ हेिनस' इ. कलाक ृती अजरामर आहेत. बेन जॉसन
हणतो क, 'शेसिपअर हा केवळ एका युगाचा ितिनधी नसून तो युगायुगाचा ितिनधी
आहे.' टीका वायाचा पाया मजबूत करणारा सर िफिलप िसडन े याने 'अपोलोनी फोर
पोइी ' हा ंथ िलिहला . बेन जॉसन हा टीकाकार होता. तौलिनक भाषाशााचा
आवत क फॉन जेसनर (इ.स. १५५३ ) याने शंभराहन अिधक ंथाचा अयास कन
ंथलेखन केले. ¬मर याने 'बुक ऑफ कॉमन ेअर' हा ंथ िलिहला. िडडेल याने
बायबलमधील नया करारा ंचे इंजी भाषेत भाषांतर केले.

१.५.४ पोतुगीज सािहय :
अवाचीन पोतुगीज भाषेचा पाया घालणारा कामोएन (इ.स. १५२४ - ८०) याने
'युिस अॅड्स' हे महाकाय िलिहल े. याच काळात मुणकल ेचा शोध लागयान े ंथिनिम ती
मोठ्या माणात झाली. munotes.in

Page 9

9१.५.५ जमन सािहय :
जमनीतील मझ या गावी जॉन गटेनबग याने इ.स. १४५४ मये मुणकल ेचा शोध
लावला . सायसचा राजा दुसरा जॉनया मदतीन े छोटा ंथ छापला . मािटन युथरने
बायबलच े जमन भाषेत भाषांतर केले. हॅस सारवूस, टाइनरख टाइन हॉवेल व आ ेट
फॉन आइप यांनी लेखन केले.

१.५.६ पॅिनशसािहय :
आधुिनक पॅिनश भाषेची पायभरणी िमयुरेल डी सहाते (इ.स. १५४७ - इ.स.
१६१६ ) या लेखकान े केलेली आहे. 'डॉन िवसोट ' ही अमर कलाक ृती जगाला
िमळालेली सवात मोठी देणगी होय. याने मानवी वभावा या गुणदोषा ंचे िवेषण िवनोद व
उपहास याचा उपयोग कन केले. याने अधवट व साहसी िशलेदाराया अचाट शच े
िविच योग, पवनचकला रास समजून ितयाशी टकर देणे, मरतुकड्या कुयाशी
दोन हात करणे, अशी साहसकम वाचून वाचकाला हसू आवरेनासे होते. लोपे ही हेगा याने
सुखांितका िलिहया . कालेरॉन याने काये रचली आहेत.

१.५.७ डच सािहय :
बंडखोर धमसुधारक व ांितकारी लेखक डेिसडेरयस रॅसमस (इ.स. १४६६ -
इ.स. १५३६ ) याने 'दी ेज ऑफ फॉली' (मूख तुती) हा ंथ िलिहला . या ंथातून
धमगुवर टीका केया आहेत.

आपली गती तपासा :

१) बोधन कालीन सािहयाची गती सांगा.







१.६ बोधनकालीन कला व थापय कलेची गती

१.६.१ िचकल ेची गती :
मयय ुगीन काळात कला ही धमाची दास होती. धमगुंनी आपया मतान ुसार
कलेवर बंधने घातली होती. केवळ धमतवे िशकवयासाठीच कलेचा उपयोग केला जाई.
एखाद े िशप हे अिधक पिव कसे िदसेल, यावर जात कटा असे. नैितक मूये आिण
पौरािणक कथा यांचा आिवकार कलेमये झालेला असेल तरच, कलेला आय िदला
जात असे. बोधनका ळातील कलावता ंने यामय े बदल घडवून आणला. बोधनका ळातील munotes.in

Page 10

10कलेमये िचकला , िशपकला , थापयकला , संगीतकला , रंगभूमी व नाट्यकला ,
मुणकला इयादी कलांमये कोणकोणत े बदल झाले याचे येथे वप पाहावयाच े आहे.
मयय ुगातया कलेया पतीत अनेक महवप ूण बदल बोधन चळवळीया ओघात झाले.
चचया मतान ुसार िचकला असे. परंतु याया बंधनात ून मु होऊन कलाकारान े
वत:या जािणव ेतून व अनुभवात ून आपयाला आवडणाया िवषयावर िच रंगवीत असे.
इटालीमय े िचकल ेया बोधनाचा सवात मोठा बहर आला . याचे उगमथान
इटलीमधील लोरेस शहर होते. बोधनका ळातील महान िचकार पुढीलमाण े -

िगओटी (इ.स. १२६६ - इ.स. १३३७ ) : याने थमच मयय ुगीन िनयम आिण
परंपरा यांया जोखडात ून कलेची मुता केली. मानवी िच रेखाटण े, मानवी पुतळे तयार
करणे, यांना रंग देणे व घरगुती वातावरण आपया कलेतून य करणे. 'द लॅमटेशन
ऑफ खाइट ' ही याची िचकृती िवशेष िस आहे. ॏ-अॅिजलीको (इ.स. १३८७ -
इ.स. १४५५ ) : हा िचकार इतरांना फूत देणारा ठरला. याया कथावत ू पूणपणे
धािमक असून िचिवषयातील यिर ेखा रेखाटल ेया आहेत. मॅसॅिसओ (इ.स. १४०१ -
इ.स. १४२८ ) : याने िचकल ेया तंात महवाच े बदल घडवून आणल े. नैसिगक वतूंया
ामािणक िचीकरणान ेच कला गत होऊ शकत े, हे दाखिवल े. बेनाझो गोझोली (इ.स.
१४२० - इ.स. १४९७ ) व िफिलपो िलपी (इ.स. १४०६ - इ.स. १४६९ ) : यांना
मॅसॅिसओच े अनुयायी मानतात . पारंपरक थापय कलेतील िचणाऐवजी नैसिगक
िचणावर भर िदला. सॅो बॉटीसेली : याने ाचीन कलांची ेरणा पुहा िचकल ेत आणली .
यामुळे िनेर परपंरांना नवजीवन ा झाले.

िनओल ॅटॉिनझम या िचकल ेया नया तंाचा आपया िचकृतीमध ून केला.
'बथ ऑफ िहनस ' ही िचकला िस आहे. िलओनाड द िहसी (इ.स. १४५२ - इ.स.
१५१९ ) : बोधनका ळातील सवे िचकार असून तो िशपकार , संगीत ,
इंिजनीयर , गिणतशा , कवी, यंशाही होता. िलओनाडन े थम िचकला व नंतर
िशपकला यामय े नाव कमावल े. 'मोनािलसा ', 'दी लाट सपर' (येशुचे अंितम भोजन )
'दी हिजन ऑफ दी रॉस' आिण 'दी हिजन अॅड चाइड िवथ सट अंत' ही याची चार
िच जगिस आहेत. िनसगा या सुंदर पाभूमीवर मोनािलसाच े िच काढल ेले असून,
आकृतीया चेहयावरील अगाध व मुध हाय मनाला भुलावणी पाडणार े आहे. हे िच
काढयासाठी इ.स. १५०० - इ.स. १५०४ अशी चार वष घालवली . पी कसे उडू
शकतात , याचे िववरण केले आहे. िवमानाची रचना कशी असावी यासंबंधी काही सूचक
आकृती काढया आहेत. हेिलकॉटर व यारॉशूट यांया कपना यास सुचया होया.

मायकेल एँजेलो (इ.स. १४७५ ते इ.स. १५६४ ) : हा थम ेणीचा िचकार व
िशपकार आिण कवी होता. याचे मुख वैिश्ये हणज े यिवात ंयवादी आिण
सदयाचा िनसीम उपासक होता. सय व िशव यांचा पुरकता होता. हॅिटकन या पोपया
राजधा नीतील िसटाईन चॅपल या धममंिदराया िभंतीवर १४५ िचे व ३९४ मानवक ृती munotes.in

Page 11

11तयार केया होया . यापैक 'द िएशन ऑफ अॅडॅम', 'लाट जजमट', 'िद ुिसिफक ेशन
ऑफ सट िपटर', 'द कवरीन ऑफ सेट पॉल' इयादी िचे िवशेष िस आहेत. िचांची
भयता , गाढ धािमक भावना , दु:ख आिण ेरणा ही याया िचकल ेची वैिश्ये आहेत.

सॅिझओ रॅफेल (इ.स. १४९३ - इ.स. १५२० ) : रॅफेलची कला ही सुखद व शांत होती.
याने िवशेष सदय संपन समजलया जाणाया िया ंचा उपयोग आपया िचांचा आदश
हणून केला आहे. याया कलाक ृतीची मुय ेरणा िन:धम वपाची होती. यामुळे
रिसका ंचा लाडका िचकार हणून याचे नाव अमर झाले. 'दी ासिफगर ेशन अॅड
मॅडोना ऑफ द गोड िफंच', 'मॅरेज ऑफ द हिजन', 'िसटाइन मॅडोना', 'कूल ऑफ
अथेस' इ. िचकलाक ृती िवशेष िस आहे. या िचातील रंगिमणामधील सदय आिण
िजवंतपणा यामुळे जगातील े िचांमये यांचा मांक लागतो .


िटिशयन (इ.स. १४७७ - इ.स. १५०६ ) : हा हेिनिशयन िचकल ेचा मुय णेता होता.
या पतीया िचात सुख, मादक सदय आिण ऐिहक जीवन याचे ितिब ंब पडलेले होते.
िटिशयन हा मोठमोठी िचे रंगवयात तरबेज होता. ामीण जीवनाच े देखावे व सृीशोभा
दशिवणारी िचे िस आहेत. याचे 'अॅसांन ऑफ द हिजन' हे िच जगातील सव
धािमक िचांमये उकृ िच समजल े जाते.
ितंतो रेो (इ.स. १५१८ - इ.स. १५९२ ) : हा हेिनसचा िचकार , रंगकाम आिण िविवध
छटा य करयाच े काम याबाबत याचे असामाय कौशय होते. िचकार , रंगकाम आिण
िविवध छटा य करयाच े काम याबाबत याचे असामाय कौशय होते.

अल ेच ड्यूरर (इ.स. १४७१ - इ.स. १५२८ ) : जमन िचका रांपैक युरेबगचा सवांत
िस िचकार होता. यायान ंतर धाकटा हास हॉलबेल (इ.स. १४९७ - इ.स. १५४३ )
िस िचकार होता. लेिमश िचकार िपटर बुधेल याने सामाय लोकांचे जीवन , खेळी
याचे िचण केले.
munotes.in

Page 12

12एल ेको (इ.स. १५४१ - इ.स. १६१४ ) : याया िचश ेलीला मॅनरझम शैली हणून
ओळखतात . 'द बेरयल ऑफ काऊंट ओरगॅझ' ही कलाक ृती सवे आहे.



रेमं (इ.स. १६०६ - इ.स. १६६९ ) : िविवध कारया दोन हजार िचे काढली आहेत.
यामय े िनसगिच, नन ी-पुष, यििच े, दैनंिदन जीवनातील व धािमक संग
कोरल े आहेत. 'लाइिड ंग ऑफ सॅमसन', 'डाने', 'रेप ऑफ गॅनीिमड ', 'द नाइट वॉच' इ.
िचे िस आहेत.

१.६.२ संगीत कला
मयय ुगीन काळातील संगीतावरही धमाचा मोठा पगडा होता. १६ या शतकातील
धमसुधारण ेया चळवळीमुळे संगीतात बदल घडून आला . मािटन युथरने आपया
अनुयायांना संगीताचा उपयोग करयास ोसाहन िदले. इ.स. १५२४ मये 'काय
पुतक' िस केले. हा पिहला धािमक पसंह होय. यामय े याने ाचीन लॅटीन गीते,
ईरिवषयक पे गोळा केली. नंतर जॉन कॅलिहन याने धािमक पदांची संगीतानुसार
योजना केली.

धमसुधारका ंनी संगीताचा उपयोग आपया मतसारासाठी केला. यामुळे रोम
कॅथॉिलक धमसंथेने संगीताचा पुनिवचार करयासाठी एक सिमती थापन केली. या
सिमतीन े िगओहानी पॅलेिना या धमपद ेशकाला संगीत योजना करयासाठी िनयु
केले. याने अनेक नवीन धािमक पदे िलिहली . याचे पदे संगीतशाात अितशय वरया
दजाची आहेत. हणून याला आधुिनक पााय संगीत रचनाकाराप ैक एक मानल े जाते.
याने इ.स. १५६० मये रचलेले प तेहापास ून आजपय त लोरेस येथील िसटाईल
चॅपेलमय े गुड ायडे या सणाया िदवशी हटल े जाते. िफलीप मेरी याने बायबलमधील
कथा संगीतपान े आिण समूहगीता ंया साहायान े लोकांसमोर मांडया. munotes.in

Page 13

13 जुयापुराया व ओबडधोबड संगीताऐवजी सोळाया शतकात नवी, सुरेल आिण
मधुर वा चारात आले. संगीतात 'हापसीकाड ' नावाच े तंतुवा, हॉयोिलन ही वाे
लोकिय होती. संगीतात सुसंवािदवाला , तालबत ेला, माणबत ेला अिधक मान िमळू
लागला . हेनेिशयन पतीया संगीताच े वतक िगओहानी ेिबएली , अॅिडसन हे थोर
संगीत होते.

१.६.३ रंगभूमी व नाट्यकला
मयय ुगीन काळात रंगभूमी हणज े धािमक समारंभाचे एक सहायक साधन होते.
िती धमातील िनरिनरा या पौरािणक कथांना व घटना ंस नाट्यप देऊन यांचे योग
करत असे. नाटका ंया योगाच े िददश न हळूहळू सामाय माणसाया हाती आले. या
काळात चपक ृतीपूण व अूतरय नाटके केली जात. यापारी व कारािगरा ंया संघामाफ त
नाट्ययोग केले जात. ास, पेन, इटली , इंलंड इ. देशात नाटके होत असे.

वोधन काळात रंगभूमीवर व नाटकात ाचीन रंगभूमीचे पडसाद उमटल े होते.
लोट्स व हेरेस यांची सुखात आिण िसनेकाची दु:खात नाटके होती. आधुिनक पााय
रंगभूमीचा जम इंलंडमय े झाला. िवापीठीय चतुर या नावान े ओळखला जाणाया जॉन
िलली, रॉबट ीन आिण िटोफर मॅल यांया गटाने इंलंडमय े नया रंगभूमीची
थापना केली. यायान ंतर शेसिपअरया काळात नाट्यकला िवकिसत झाली.

१.६.४ िशपकला
मयय ुगीन काळात िशपकल ेवर धम आिण धमसंथेचे वचव होते. बोधन
युगात िशपकल ेला उिजतावथा आली . याची सुवात इटलीपास ून झाली. मानवी
आकृती, हावभाव व हालचाली यांना या कलेमये जात महव देयात आले. ाचीन ीक,
रोमन िशपकल ेचे अनुकरण करयाचा यन बोधनका ळात झाला.

लॉरेझो िगबट (इ.स. १३५८ - इ.स. १४५५ ) : हा िशपकार इटािलयन होता. लोरेस
धम मंिदरासाठी याने दरवाज े तयार केले. याचे वणन मायकेलने केले क, वगाया
वेशाराला लावयास योय अशी दारे आहेत. डोनॅटेलो (इ.स. १३८६ - इ.स. १४६६ ) :
याने लोरेस येथील सट जॉजया पुतळा, हेिनसमधील सट माकचा पुतळा डेहीड
याची दगडी मूत इ. पुतळे तयार केले. यदुआ येथील अाढ पुतळा, गॅटोमेलश व यंग
ॲनेस ही िशप िस आहेत. युकाडेला रॉिबया (इ.स. १३९९ - इ.स. १४८२ ) : याने
भाजल ेया मातीया चकचकत मूत तयार केया. याचबरोबर शु व साधी शी कलाक ृती
यांनी िनमाण केली. मायकेल अँजोलो (इ.स. १४७५ - इ.स. १५६४ ) : याने िचकल ेपेा
िशपकल ेत जात ांती घडवून आणली . मेिडसो घराणाया आयाखाली याने अनेक
मूत तयार केया. यांना डॉइंग कॅिटह िकंवा िहरॉइक कॅिटह हणतात . मोझेस, पायटो ,
डेिहडचा भय पुतळा या कलाक ृती िस आहेत.

munotes.in

Page 14

14१.६.५ थापय कला :
बोधनकालीन थापय कलेत ाचीन थापय कलेचा भाव आढळतो. ीक
आिण रोमन या कलेचा संगम झालेला होता. इटलीतील थापयकल ेतून आधुिनक
थापय कलेची िनिमती झालेली आहे. इटलीमय े गोिथक कलेचे मूळ जल े नाही.
यामुळे बोधन काळात थापय कलेचे मुख क रोम बनले. रोमन कलेतील कमानी ,
गोलाकार घुमट आिण भय तंभ याचा अिधक उपयोग केलेला आढळून येतो. पराका ेची
माणबता हे बोधनकालीन वातुकलेया शैलीचे महवाच े वैिश्य होते.

िफलीपी ुनोलेशी : हा नया शैलीचा मुख होता. याने थमत : ाचीन रोमनया भन
अवशेषाकड े आिण यातील सदयाकडे ल वेधले. लोरेस मये कॅथेेल या चचचे
बांधकाम केले. सॅन लॉरेझो, सॅटो िपरटो व पाझ चॅपेल या अय चचया इमारतीच े
बांधकामही केले.

रॅफेल : याने रोमया या सदय पूण अवशेषांचे रण करयाची जाहीर िवनंती पोपला केली.
यावन ाचीन थापय कलेतील कलेचे थान कळते.

िलऑबॅरटा अलबट : याने िनमाण केलेया वातुमये रेिमनी येथील सॅन ािसको
चच, लोरेस मधील सेट ॲी चच, लोझो सेलाई हा राजवाडा इ. वातूचा समाव ेश
होतो. याने 'ऑन आिकटेचर' हा ंथ वातुकलेवर िलिहला आहे.

डोनॅटो माट े : रोममधील सट पीटर चचची सव योजना याने तयार केली. मयवत
थापयकल ेवर भर देऊन एक चंड इमारत योजली . अमानवी योजना आिण साधेपणा
याचा सुंदर िमलाफ येथे िदसतो .

िलओनाड डा िहसी : याने यात इमारती उभारणीप ेा यांचे नकाश े तयार करणे.
वातू रचनेबाबत सला देणे ही कामे ामुयान े केली.

मायक ेल अँजेलो : याने माट ेने योजल ेया इमारतीची पूतता केली. सट िपटर याचा घुमट
तयार केला.

ास, पेन, जमनी या देशातही थापय कलेत बदल झाले. ासचा राजा
पिहला ािसस याने इटलीतील थापय कलाकारा ंना बोलव ून ाचीन पतीया इमारती
बांधया . पेनचा राजा दुसरा िफलीप याने ाचीन थापय कलेला उेजन िदले.
जमनीतील हायडेलबग िकला व इतर इमारती ाचीन थापय कलेया धतवर बांधया
आहेत. इंलंडमय े १७ या शतकात बांधकाम सु झाले.



munotes.in

Page 15

15आपली गती तपासा :

१) बोधन काळातील कला-थापयकल ेचा आढावा या.







१.७ बोधनकालीन िवानाची गती

मयय ुगात धमसंथेचा शाीय संशोधनाला िवरोध होता. धमंथांमये जे िलहन
ठेवले आहे तेच अंितम सय आहे, असा धमसंथेचा िकोन होता. तकाली न लोकांचे
जगास ंबंधीचे ान अगदी तुटपुंजे होते. मागासल ेली समाजव ृी व धमसेचा अडसर या
दोन कारणा ंमुळे िवानाची गती झाली नाही. शााया अनेक संशोधना ंना धमसंथेचा
िवरोध होता. तथािप थोड्याफार माणात अरबांनी संशोधन सु ठेवले होते. यांनी भारत
व चीनमधील शाीय गतीच े पुनजीवन कन यात वत:ची थोडीफार भर घातली .

१.७.१ गिणत :
पााय जगाला गिणताची बरीच मािहती पौवाय देशाकड ून िमळाली. ाचीन
िहंदूंचे शूय (०) व एक ते नऊ अंकगणना अरबांनी युरोपमय े पोहोचवली . ीकांनी
अंकगिणत व भूिमती याचा वारसा पााया ंना िदली. गिणतशााचा िवकास होयाच े मुय
कारण इतर शाा ंना िवशेषत: खगोलशा , पदाथशा यांना लागणारा पुरावा िबनच ुक
िस करयाच े काय गिणतशााला करावे लागत े. कोपिन कसचा िसांत असो अथवा
यापाया चे िहशेब असोत सवाना गिणत आवयक असे. युकल ेतील गतीद ेखील
गिणतशाावर अवल ंबून होती. यामुळे गिणत शााचा सार जलद गतीने झाला. रबा
रझमीन े 'अलशवल मुकाल ' हणज े नंतरचा अलिज (बीजगिणत ) हा ंथ िनमाण केला.
टाटिलआ (इ.स. १५०० - इ.स. १५५७ ) याने थमत : धन समीकरण सोडिवल े आिण
को-इिफिशयटिवषयी योग केले. फेरारीने (इ.स. १५२२ - ६५) कॉिक समीकरण
शोधल े. िहएटा (इ.स. १५४० - इ.स. १६०३ ) याने आधुिनक बीजगिणतातील अनेक
समीकरण े शोधून काढली . केपलर (इ.स. १५७१ - इ.स. १६३० ) याने कोिमक
सेशनिवषयी िसांत थािपत केला. देसार युअस (इ.स. १५९३ - इ.स. १६२२ ) याने
आधुिनक भूिमती शाश ु पायावर थािपत केली. रेने देकात (इ.स. १५९६ - इ.स.
१६५० ) याने िवेषणामक भूिमतीचा पाया घातला . टेिहनन े दशांश अपूणाकािवषयी
एक ंथ िलहन दशमान पतीचा उपयोग नाणी, वजने, मापे यासाठी करावा असे मत
मांडले. आज सव जगात ही पती ढ झाली आहे. नेिपयर (इ.स. १५५० - इ.स.
१६१७ ) याने लॉगॅरथस शोधून काढल े. munotes.in

Page 16

16१.७.२ खगोलशा -भूगोल शा :
नया जगाचा शोध आिण शाीय संशोधन यामुळे शाीय िवचारा ंना उेजन
िमळू लागल े. खगोलशाा ंया नया संशोधनाम ुळे नवे िव िनमाण झाले. दुसया
शतकातील ट्वोलेमी या शाान े मांडलेला िवाया रचनेिवषयीया भूक िसांत हा
१६ या शतकापय त सवमाय झाला होता. धमसंथेचाही या िसांताला पािठंबा होता.
याया िसांतानुसार पृवी कथानी असून सूय व चं, तारे ितयाभोवती िफरतात . हा
िसांत पिव मानला जात असे. १५ या शतकात पोलंडमधील कोपिन कस (इ.स.
१४७३ - इ.स. - इ.स. १५४३ ) याने हा िसांत चुकचा असून सूय कथानी असून
याया भोवती पृवी, चं, तारे िफरतात , असा ांितवारी िवचार मांडला. १६ या
शतकात जमनीमधील केपलर (इ.स. १५७१ - इ.स. १६३० ) याने कोपिन कसया
िसांताला गिणतशाीय आधार िदला. याने सांिगतल े क, ह सूयाभोवती
लंबवतुळाकार िफरतात . इटािलयन शा गॅिलिलओ (इ.स. १५६४ - इ.स. १६४२ )
याने आधुिनक दुिबणीचा शोध लावला . कोपिन कसया िसांताचे काय पूण केले.
हॉलडंया चमेिवया िलपरश ेने पिहली दुिबण बनवली होती. इ.स. १५९२ मये याने
उणतामापी तयार केली. याया शोधाम ुळे धमगुंनी मृयूदंडाची िशा िदली.
इंलंडमधील शा आयझ ॅक यूटन (इ.स. १६४२ - इ.स. १७२७ ) याने िवाया
यापारािवषयी असल ेले िनरिनरा ळे िसांत अयास ून गुवाकष णाचा शोध लावला . हॅले
या शाान े धूमकेतूया उपीिवषयी अचूक मत मांडले. इ.स. १५८२ मये पोप १३ वा
ेगरी याने युिलयन कॅलडर बदलून नवे कॅलडर सु केले. या कालगणना १० िदवसा ंची
पुढे ढकलयात आली आिण येक वष मोजयात येणारा िलप वष िदवस गाळयात
आला . फ या वषाला चारने भाग जातो अशा वषात तो िदवस अिधक धरला जातो. ते
ेगेरयन कॅलडर आज जगात सव सु आहे.

१.७.३ पदाथ िवानशा :
बोधनाया काळात पदाथिवानाया गतीची यावहारक गरज िनमान झाली.
यामुळे या शााची गती झाली. िवयम िगबट (इ.स. १५४० - इ.स. १६०३ ) या
इंलंडया संशोधनान े चुंबकय लणा ंचा अयास कन िवुतशया अयासाला े
िनमाण केले. योगिन िवानाची उभारणी करणारा पिहला व िवुतशााचा पाया
घालणारा हणून िगबट ला ओळखले जाते. लोहच ुंबक व िवुतश यांया बाबतच े योग
महवाच े आहेत. याने 'डी मॅगनेट' हा ंथ िस केला. टेिहनन े व पदाथा या
दाबािवषयी संशोधन केले. पदाथिवानाया शाखेत महवप ूण संशोधन करणारा इटािलयन
शा गॅिलिलओ (इ.स. १५६४ - इ.स. १६४२ ) हा होय. खाली पडणाया वतूंचा वेग हा
याया वजनावर अवल ंबून असतो , असा गिणतशााचा िसांत मांडला. याने
अॅरटॉ टलने मांडलेले िसांत चुकचे आहेत असे मत मांडले. गती व आवाज यांचा
अयास केला. हवामापक यं, हॅोटॅिटक बॅलस, एरोकोप , दूरदिशका इ. शोध लावल े.
यामुळेच याला यंशााचा जनक हणतात . टोरीस ेली (इ.स. १६०८ - इ.स. १६४७ )
हा गॅिलिलओचा िशय याने बॅरोमीटरिवषयी संशोधन केले. याया संशोधनाम ुळे िनसगा ला
पोकळी मानवत नाही ही समजूत खोटी ठरली. यायावर टीका झाली. पॅकल (इ.स.
१६२३ - ६४) या च शाान े टोरीस ेलीया िसांताचा पाठपुरावा केला. वावर munotes.in

Page 17

17िदलेला हवेचा दाब सव िदशांना सारयाच माणावर असतो हा िसांत मांडला. याने
वातावरण शााला चालना िमळाली. ऑटो फा गुरक (इ.स. १६०२ - इ.स. १६८६ ) याने
पोकळी िनमाण करणार े अनेक योग कन एअरप ंप शोधून काढला . रॉबट बॉयल (इ.स.
१६२७ - इ.स. १६९१ ) या इंज संशोधकान े वायुचा दाब व आकार यांयातील परपर
माणास ंबंधी िसांत मांडला. तो 'बॉईल लॉ' या नावान े िस आहे. एअर पंपमय े
सुधारणा घडवून आणली . यूटनने गतीचा िनयम मांडला.

१.७.४ रसायनशा :
सोळाया शतकापास ून रसायनशाात महवाच े बदल घडून आले. हे शा
ाचीन आहे. ाचीन इिज , ीस आिण अलेझांिया येथील लोकांना या शााची
मािहती होती. ाचीन ीक शा िहपॉॅटस आिण गॅलेन यांया रसायनिवषयक ंथांचे
बोधन काळात पुनजीवन झाले. पॉरासेसस (इ.स. १४९३ - इ.स. १५४१ ) याने
रसायनशा व वैकशाातील परपर संबंध दाखव ून िदला. कॉईस (इ.स. १५१५ -
इ.स. १५४४ ) याने गंधकाल आिण माक यापास ून ईथर तयार केले. न हेलमाट (इ.स.
१५७७ - इ.स. १६४४ ) याने जलतवाया एकमेव याचा िसांत मांडला. रसायनातील
वायुचे थम संशोधन केले. वातावरणात िनरिन राळे वायू हे वतंरीया अितवात
असतात . हे िस केले आिण काबन डायऑसाइड हा वायू शोधून काढला . टेहीहन याने
व पदाथा या दाबािवषयी संशोधन केले. रॉबट बाईल याने घन, व आिण वायूप
अवथ ेतील पदाथा चा अयास केला. रसायनशाातील मूलया ंची कपना याने िनित
केली. यानंतर वलन ियेया अयासास सुवात झाली. िटल े याने अमोिनया वायू
वेगळा केला आिण ऑिसजन वायुचा शोध लावला . लाहोिसय े याने ाणवाय ू वलनास
आवयक असतो हे िस केले.

१.७.५ वैकशाातील गती :
अरबांनी ीकाकड ून घेतलेया वैकशाात सुधारणा घडवून वत:चे वेगळे
वैकशा िनमाण केले. िहपोॅिटस व गलन या ाचीन वैकशाा ंचा परचय पााय
जगाला भारताकड ून झाला. यामुळे या शाात मोठी गती झाली. परासेसस (इ.स.
१४९३ - इ.स. १५४१ ) या जमन शाान े मानवी शरीर हे रासायिनक वपाच े असत े,
असा िसांत मांडला. बसािलयन (इ.स. १५१४ -६४) हा इटािलयन शरीरशा होता.
याने रवािहनया , नस, फुफुसे, नायू, जननिय, कवट्या, सांगाडा, मदू इ. मानवी
शरीराया अंतरचनेची मािहती 'ॅिस ऑन ूमन बॉडी' या ंथात एकित केली आहे.
िवयम हाप (इ.स. १५७८ - इ.स. १६५७ ) हा इंलंडचा पिहया चास चा राजवै व
इंिय िवान शाखेचा अयासक होता. रािभसरणास ंबंधी िसांत मांडला. शु र हे
थम दयाकड ून रोिहणीया ारा सव शरीरभर पसरत े आिण नीलेया ाराशरीरातील
अशु र दयाकड े येते. ाया ंया गभावथा, दयिया इ. संशोधन केले. जॉन मेयोने
राच े गुणधम तपासयाची पती शोधून काढली . अटनी िलबेन हॉकने मायोकोप
तयार कन सूमजंतू तपासयाला चालना िदली. वामर डॉमने मधमाशी व गोगलगाईची
अंतरचना प केली. िलबेनकॉकने डोयाया अंतरचनेची मािहती िदली. munotes.in

Page 18

18१.७.६ वनपतीशा :
बोधनका ळात इतर शाामाण े वनपतीशा यामय ेही मोठी गती झाली.

युसाचा िनकोलस (इ.स. १४०१ - ६४) याने वनपती चे रोपटे कसे वाढते याचे
सूम िनरीण कन यावन एक शोण घेतयान े याचे वजन वाढते असा िनकष
काढला होता.

अेट ड्युसर (इ.स. १४७१ - १५२८ ) याने ाणी व वनपती यांया वाढीच े
सूम िनरीण केले. रॉबट हक याने वनपतीया अंतरचनेत पेशी असतात असे सांिगतल े.
कॅिलिसओन े िनसगा त पोकळी असत े िस केले.

आपली गती तपासा :

१) बोधनाया काळातील िवान प करा.







१.८ बोधन चळवळीचे परणाम

चौदाया ते सतराया शतकापय तचा काळ हणज े बोधनाचा काळ होय. बोधन
चळवळीने आधुिनक युगाचा पाया घातला . युरोपमय े अनेक महवाच े बदल घडवून आणल े.
याची पडसाद सव जगामय े उमटल े. बोधन चळवळीने सव ेात व समाजजीवनात
बदल घडवून आणल े. या सव परवत न िय ेमधून जगात आधुिनक युग अवतरल े आिण
मयय ुगाचा शेवट झाला. बोधन चळवळीचे परणाम िकंवा महव आिण यांची वैिश्य व
वारसा , आपणाला पुढीलमाण े िदसून येतो.

१.८.१ मयय ुगीन काळाचा शेवट :
बोधन चळवळ इटलीमय े सु होऊन ितचा सव युरोपमय े सार झाला. या
कालख ंडात बुी व िवचार यापेा ा व िवास याला समाजात थान होते. यामुळे
समाजजीवनावर धम व धमगु यांचा भाव होता. मयय ुगातील सरंजामी राये,
अथयवथा , ाचार व मानवाची अवहेलना संपुात आणयासाठी बोधनकालीन
िवचारव ंत व सुधारणा ंनी जीवापाढ यन केले. मानवाची अगतावथा संपून सवागीण
उनतीला ारंभ झाला. कोणयाही घटनेचा, कपन ेचा, िवचारा ंचा िवचार वतंपणे
करयात येऊ लागला . या काळातील सामािजक , राजकय , आिथक, धािमक परिथती
बदलली . munotes.in

Page 19

19१.८.२ मानवतावादी िकोनाचा उदय व िवकास :
रा, संकृती व धम याचा िनमाता मानव असूनही याला मयय ुगीन
जीवनपतीत कोणत ेही थान नहत े. या काळात धम व संकृतीने मानवाया
सुखदु:खाचा व भौितक गतीचा िवचार केला नाही; परंतु बोधन काळाने मानवाला
किबंदू मानून याचा िवचार केला. याया अयासाया िवषया ंना मानविवान असे
ओळखले जाऊ लागल े. मानवाया िवचारवात ंय, यिवात ंय, यिमव
िवकासालाच ाधाय िदले. यामुळे माणसाया िकोनात आमूला बदल झाला.

१.८.३ ाचीन संकृतीबाबत जागृती :
बोधन चळवळीने युरोिपयन लोकांया मनामय े ाचीन ीक व रोमन
संकृतीिवष य व याची ान, कला यांयाबल आदर िनमाण केला. ाचीन ीक व रोमन
संकृती अिभजात संकृती हणून ओळखली जात होती. मयय ुगात या संकृतीचा िवसर
पडला होता. बोधन काळात याचा अयास सु झाला. परणामी ती आपली संकृती
आहे, असे लोकांना वाटू लागल े. यामुळे या संकृतीबल लोकांया मनात आदर िनमाण
झाला.

१.८.४ िवा-सािहय -कलेची गती :
मयय ुगीन काळात ाचीन अिभजात संकृती मागे पडली होती. मयय ुगात
धािमक िशणाला ाधाय िदयान े अंधा वाढली होती. बोधनकया नी समाजात
बौिक ांती केली. यामुळे नवनवीन ानाची ारे खुली झाली. बोधन काळातील
असंय सािहियका ंनी िविवध भाषेत नावीयप ूण सािहय िनमाण केले. कथा, कादंबरी,
नाट्य, काय, महाकाय इ. सािहय कार उदयास आला. याचबरोबर यांनी टीकामक
िकोनात ून सािहया चा नयान े अयास सु केला. मयय ुगीन काळात कलेचा िवकास
खुंटलेला होता. िचकला , िशपकला , थापय कला, संगीत कला, फ धमासाठीच
िवकिसत झाया होया . या सव कला धमाया गुलाम बनलेया होया . बोधनाम ुळे
लौिकक -िनधम कलेचा िवकास झाला. बोधन काळात सव कलांमये मानवाला थान
ा झाले व धमाचे वचव न झाले.

१.८.५ ादेिशक भाषांचा िवकास :
बोधन काळात युरोपमधील अनेक देशांत ादेिशक भाषांना व वायाला
ोसाहन देयात आले. च, इंजी, पॅिनश, इटािलयन , जमन व इतर अनेक ादेिशक
भाषेमये ंथिनिम ती झाली. अनेक नवीन िवषया ंवर लेखन सु झाले. ादेिशक भाषेमुळे हे
सव ान सामाय माणसापय त जाऊन पोहाचल े. यामुळे पारंपारक िहंबू, इराणी , अरबी व
ीक या भाषा मागे पडया . ादेिशक भाषांचा िवकास झाला.

१.८.६ संशोधन व वैािनक गती :
बोधनाम ुळे बुिामायवाद व योगशीलत ेची गती झायाम ुळे संशोधनाची
िजास ू वृी वाढीस लागली . िवानाया अयासाला उेजन िमळाले. अनेक
शाा ंनाही मोठ्या माणात आय िमळाला. यामुळे अनेक िवान शाखांचा िवकास
मोठ्या माणात झाला. याचमाण े सामािजक शाा ंचाही िवकास झाला. munotes.in

Page 20

20१.८.७ मानवी जीवनाच े सवागीण परवत न :
बोधन काळात सरंजामशाही व धमसेचा हास होऊन , नया समाजरचन ेचा
पाया घातला गेला. धमसुधारणा , सािहयिनिम ती, कलािवकास , वैािनक गती यांनी
मानवी जीवन बदलून टाकल े. िविवध ेातील गतीम ुळे सांकृितक उनती झाली.
यामुळे सामािजक परंपरा अंधा , ढी यातून माणूस मु होऊ लागला . यामुळे मनुय
सुसंकृत, सुधारल ेला बनला . मानवाची सवागीण उनती झाली.

१.८.८ धमसेचे वचव न झाले:
मयय ुगात मानवी जीवनाया िविवध ेात धम व धमसेचे वचव होते. बोधन
काळात लोकांयात िजास ू वृी वाढयान े यांचे वचव कमी झाले. धमसंथेने उपदेश,
तवे सांिगतली . यांयािवषयी शंका य केली जाऊ लागली . मानवतावादान े
िनधमवादाचा पुरकार केला. लोक भौितकवादाकड े आकिष ले जाऊ लागल े. एकंदरीत
राजसा , समाज , िशण , कला, सािहय , िवान या ेावरील धमसेचे वचव न
झाले.

१.८.९ आधुिनक कालख ंडाची सुवात :
अंधार व अगत मयय ुगाया कालख ंडावरच बोधन चळवळीचा सूयदय झाला.
या चळवळीने जगात आधुिनक युगाचा ारंभ केला. कारण नवी िवचारपती व िजास ू
वृी यामुळे अंध:कारमय काळातून आधुिनक काळात वेश केला. िविवध ेामय े
आमूला परवत न बोधनान े घडवून आणल े. नया िवचारा ंचा, संकपन ेचा व
वातंयमूयांचा िवकास घडून आला .

आपली गती तपासा :

१) बोधनाच े परणाम सांगा.







१.९ सारांश

इ.स. १५ या शतकामय े युरोपात घडवून आलेले बोधन हळूहळू जगाया इतर
भागामय ेही झाले. या बोधनाची पाभूमी, कला, सािहय , िवान , धम या सवच ेात
बोधन होऊन नया युगाला सुवात झाली. वरील सवच ेात घडवून आलेया
बोधनाचा इितहास तसेच याचे परणाम आिण यातून नयान े उदयास आलेला समाज
या ीने हे करण महवाच े आहे. munotes.in

Page 21

21१.१०

१) बोधन चळवळ हणज े काय ते सांगून चळवळीची कारण े प करा.
२) कला, सािहय , िवान व वाय ेातील बोधनाचा आढावा या.
३) बोधन चळवळीचे परणाम सांगा.
४) िटपा िलहा.
अ) बोधन काळातील िचकला
ब) बोधनाची वैिश्ये
क) वाय ेातील बोधन












munotes.in

Page 22

22२

भौगोिलक शोध

घटक रचना :
२.० उिे
२.१ तावना
२.२ भौगोिलक शोधाची कारण े
२.३ पूवकडील देशांशी जोडणार े मुख माग
२.४ भौगोिलक शोधासाठी युरोिपयन देशांचे व खलाशा ंचे यन
२.५ भौगोिलक शोधाच े परणाम
२.६ सारांश
२.७

२.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवायास
१) नवीन भौगोिलक जलमाग शोधयाची गरज का िनमाण झाली याचा आढावा घेणे.
२) नवीन जलमाग शोधयासाठी युरोिपयन देशांचे व खलाशा ंचे यन कसे होते?
३) नवीन भौगोिलक देशामुळे झालेले परणाम

२.१ तावना

बोधन चळवळीने नया युगाची मुहतमेढ रोवली तर धमसुधारणा चळवळीने नया
युगाची इमारत तयार केली आिण या इमारतीवर भूदेशाया शोधांनी कळसच चढिवला .
कारण आधुिनक युगाची खरी िकमया युरोपीय राांना भूदेशाया शोधान ंतरच समजली .
कॉटॅिटनोपलचा इ.स. १४५३ मये पाडाव ही जगाया इितहासात महवा ची घटना
ठरली आहे. या घटनेतनंतर तुकानी जगाची नाकेबंदी केली. यामुळे नवीन जलमाग
शोधयाचा यन सु झाला. यातून अनेक नवीन देश अनेक खलाशा ंनी शोधून काढल े.
यातूनच युरोपात वसाहती व साय वाढिवयाची चढाओढ सु झाली. यामय े पोतुगीज,
पेन, च, इंलंड, इटली , नेदरलँड, रिशया इ. देशांनी नवीन देश व माग शोधयाच े
यन केले.

munotes.in

Page 23

23२.२ भौगोिलक शोधाची कारण े

युरोपमधील दयावद खलाशा ंनी अात भूदेशाचा शोध लावला . यामुळे ानाच े
े िवतारल े. अनेक नवीन देशात आपया वसाहती थापन केया. यातून चंड
संपी जमा केली. या भौगोिलक शोधाची गरज का िनमाण झाली? याची कारण े
पुढीलमाण े -

२.२.१ पूवकडील देशांचे आकष ण :
धमयुाया काळात पूवकडील देशांशी संबंध आला . याच वेळी युरोप व पूवकडील
देश यांयात सांकृितक देवाणघेवाण मोठ्या माणात झाली. पूवकडील लोकांची लौिकक ,
पारलौिकक गती, यांची शाीय , कला ेातील ान आिण आिथक संपी इ. ची
मािहती या काळात युरोिपयना ंना झाली. यापार वृीया युरोिपय लोकांना आिशया
खंडातील देशाचया संपीची आकष ण हाते. यातूनच नवीन जलमाग शोधयाचा यन
सु झाला.

२.२.२ युरोपमय े पूवकडील वतुंना मागणी :
मयय ुगात युरोप व आिशया यांयात यापार व उोग चालत असे. तो पुहा सु
हावा यासाठी नवीन जलमाग शोधयाच े यन सु झाले. कारण युरोपया बाजारप ेठेत
पूवकडील पदाथ व चैनी वतूंना मोठी मागणी होती. साखर , मसायाया पदाथा ची यांना
मोठी चटक लागली होती. चैनीया वतूंमये चीनमधील रेशमी कापड , भारतातील सोने,
चांदी, िहरे, मािणक , तलम सुती वे, अरे, तेले, रंग, औषध े, चंदनी लाकूड इयादना
मोठी मागणी होती. याचा यापार करणाया ना मोठा फायदा होत असे. पूवकडील देशातील
यापाराचा एकािधकार इटलीतील यापाया नी िमळवला होता. यामुळे इतर यापाया ना
याचा हेवा वाटत असे, हणून पेन, पोतुगीज देशांनी आपल े धाडसी खलाशी पाठवून
नवीन माग शोधयाच े काम सु केले.

२.२.३ कॉट ॅिटनोपल राजधानीचा पाडाव :
या काळात सव दळणवळण खुकया मागाने चालत असे. हा माग इ.स. १४५३
मये बंद पडला . कारण तुकानी रोमन सायाची राजधानी कॉट ॅिटनोपल चा पाडाव
केला. हे शहर खुकया मागावरील एक मुख शहर व यापारी पेठ होती. तुकाया
तायात आयान े पािमाया ंना पूवकडे जायाचा माग बंद झाला. यामुळे नवीन माग
शोधयाची गरज िनमाण झाली.

२.२.४ िन धमाचा सार :
यापाया ना यापारासाठी तर धमगुंना धमसारासाठी पूवकडील देशात जावया चे
होते. आपया धमाचा जगभर सार हावा अशी ती इछा व आका ंा होती. युरोपातील
अनेक िती िमशनया नी संपूण िव पालथ े घालयाची चढाओढ सु झाली. सव देशांत
या धमाचा पताका यांनी फडकवला .


munotes.in

Page 24

24२.२.५ युरोिपयन राजांचे ोसाहन :
काही राजांना आपया भूदेश वाढवायचा होता, हणून ते नवीन भूदेश
शोधाया यनात सामील झाले. या राजांनी नौकानयनाला ोसाहन िदले. धाडसी
दयावद खलाशा ंना अनेक कारची मदत केली. यामुळे नवीन देशाचा शोध लागला .

२.२.६ ऐिहक सुखात वृी करयासाठी :
जीवनभरात चांगला बदल करयाया खटपटीत मनुय सदैव गुंतलेला आहे.
ऐिहक सुख वाढवयासाठी मौयवान वतू, धातू आिण आवडीच े पदाथ यांना आवयक
होते. याची ही सुखाची ओढ तृ करयासाठी नवीन देशातून वतूंची ाी करणे,
यासाठी नवीन देशाची गरज होती.

२.२.७ खलाशा ंची साहसी वृी व परामाची आवड :
या काळात युरोिपयन लोकांया मनात धाडस व साहस करावे. समुमाग अात
देश शोधून काढाव े. काही खलाशी व यापारी हौसेपोटी व यापारासाठी दूरया देशाचा
िवचार कसा असे. खलाशा ंना भौगोिलक ान िमळवणे यासाठी ते पराम करयास तयार
होते.

२.२.८ भौगोिलक ानाची व देशातील परंपरेची मािहती :
धमयुाया िनिमान े व वासाया मायमात ून लोकांना नवीन भूदेशाची
मािहती िमळाली. तेथील नवे िवचार , शेतीभाती यांची मािहती झाली. सैिनकांनी या या
देशाची िलिहल ेली मािहती याया आधार े यांना भौगोिलक ानाची मािहती िमळाली.
'िसेट्स ऑफ द फेथफूल ुसेडर' या ंथात पूवकडील देशाची, शहरांची तपशीलवार
मािहती िदली आहे.

२.२.९ शाीय संशोधन :
युरोप खंडातील लोकांनी िनरिनरा ळे नवीन देश शोधून काढयासा ठी वृ
होयास काही शाीय शोधही कारणीभ ूत झाले. होकाय ंाचा शोध थम िचनी लोकांनी
लावला . िचनी लोकांपासून अरब लोकांनी तर अरबांकडून युरोिपयन लोकांनी होकाय ंाचा
शोध घेतला. होकाय ंामुळे अथांग सागरातही दयावद लोकांना रांिदवस िदशा िनितपण े
कळू लागली . यामुळे या लोकांयात आमिवास िनमान झाला. कोपिन कसन े पृवी गोल
असयाच े सांिगतल े. या शोधाचा उपयोग कोलंबसने केला व अचानकपण े अमेरकेचा शोध
लावला . बंदुकया दाचा शोधही महवप ूण होता. बंदुकमुळेच युरोिपयन माणूस
कोणयाही अात देशात िफ लागला व यावर आपल े वचव गाजव ू लागला .
गॅिलिलओन े दुिबणीचा शोध लावला . यामुळे दूर अंतरावरील असल ेया वतू पपण े
िदसण े सोपे झाले. याचमाण े जहाज बांधणीत सुधारणा झाली. िबनचूकपणे नकाश े तयार
करयात आले. या सवाचा उपयोग नवीन देश शोधयासाठी झाला.

२.२.१० नौकानयनला मदत :
पोतुगाल, पेन राजांनी नौकानयनला सव कारची मदत करयाच े धोरण
अवल ंिबलेले होते. पोतुगालचा राजा पिहला जॉन याने भारताकड े जाणाया समुमागा चा
शोध घेयासाठी यन केला. पोतुगालचा राजा हेी (इ.स. १३९२ -इ.स. १४६० ) याने munotes.in

Page 25

25खलाशा ंना िशण देयासाठी नािवक िशण क उभारल े होते. यासाठी चाळीस वष क
घेतले. याने िस दयावद, जहाज बांधणीच े कुशल कारागीर , भूगोलत ,
खगोलशा , गिणत इ. आमंित कन नौकानयन तंाया अयासाला गती िदली. या
काने अचूक नकाश े तयार केले. नािवका ंना शाीय िशण देयात आले. आिक ेतील
अात देशाया शोधासाठी दरवष एक तुकडी पाठवत असे. नौकानयन कलेया
ेमामुळेच युरोिपयन लोक याला हेी द नेिहगेटर (नािवक हेी) हणत असे.

२.२.११ बोधनकाली न िवचार :
युरोपमय े जी बोधन चळवळ सु झाली. ितने समाजामय े शाीय िकोन व
नवीन कपना ंचा सार केला. चळवळीमधील बुििन व िवानिनत ेमुळे लोकांमये
वतं िवचार करयाची वृी वाढीस लागली होती. ानाीसाठी क करयाची तयारी
बोधन चळवळीने समाजात िनमाण केली. ानाीसाठी जगाया िविवध देशात
जायासाठी , नवीन मागाचा शोध घेयाचा यन सु झाला.

२.२.१२ यापार व वसाहतीसाठी पधा :
युरोिपयन राांमये यापार व वसाहतीसाठी मोठी पधा सु होती. ही पधा
देखील नवीन देश शोधासाठी कारणीभ ूत ठरली. या कालख ंडामय े आंतरराीय
कायामाण े व पोपया आदेशानुसार एखादा नवीन देश शोधून काढला तर, या
देशावर शोधून काढणाया देशाची सा असे. यामुळे या देशाशी यापार व याकड े
जाणारा जलमाग यावर या देशाची सा असे. परणामी पूवकडील देशांशी जाणार े जलमाग
शोधून काढयासाठी युरोिपय राांमये पधा सु झाली.

आपली गती तपासा :
१) भौगोिलक शोधाची कारण े थोडयात सांगा.






२.३ पूवकडील देशांशी जोडणार े मुख माग

युरोिपयन खलाशांनी महायासान े जे समु माग शोधून काढल े, हे सव माग
िदशांवर आधारत होते. अशा एकूण पाच मागाचा शोध लावला . ते पुढीलमाण े –

२.३.१ पूवकडील केप ऑफ गुड होप माग :
आिक ेया दिण टोकाला वळसा घालून अटला ंिटक महासागरात ून िहंदी
महासागरात वेश करणारा माग होय. या मागाने थम बाथलोिमया डायझ व वाको -डो-
गामा हे आले. munotes.in

Page 26

26२.३.२ अटला ंिटक माग :
पूवकडे हणून कोलंबस वासाला िनघाला , पृवी गोल असयान े, पिम िदशेने
पूवला जाता येईल. या कपन ेने कोलंबस बाहेर पडला . वासात सापडल ेला नवीन माग
हणज े अटला ंटीक माग होय. या मागावरील वेट इंडीज बेट व अमेरका या अात
भागांचा शोध.

२.३.३ नैऋयेकडील / दिण -पिम माग :
या मागाचा अवल ंब कन मॅगलन या धाडसी वाशान े पृवी दिण ेचा अभूतपूव
असा योग केला.



२.३.४ वायय ेकडील / उर-पिम माग
हा जलमाग हडसन नावाया खलाशान े शोधून काढला .
munotes.in

Page 27

27२.३.५ ईशाय ेकडील / उर-पूव माग १
हा जलमाग िवलीबी नावाया खलाशान े शोधून काढला .

२.४ भौगोिलक शोधासाठी युरोिपयन देशांचे व खलाशा ंचे यन

ाचीन काळातील इ.स.पू. २००० या सुमारास टया िमनोअन (मायनोअन )
लोकांची भूमय समुावन इिज , सायस , िसिसली , इटली इ. देशांशी संबंध जोडला
होता. ीक भूगोलशा टोलेमी याने इ.स. १३० या सुमारास जगाचा नकाशा तयार
केला. यामुळे ीक लोक काळा समु, तांबडा समु, कािप यन समु इ. समुावन
पयटन क लागल े. अलेझांिया येथील िहपालस याने थम मासून वायाया सहायान े
कोणया िदवसात िशडे उभान िहंदी महासागरात जावे याचा शोध लावला . इ.स. या
पिहया शतकात यापाया या सोयीसाठी िलिहल ेला ंथात आिका , िहंदुथान , िसलोन ,
मलाया , चीन इ. देशांकडील मागाचे वणन केलेले आहे. नॉमन टोयांनी अंटलािटक
महासागरावन जलपय टन कन अमेरकेचा शोध लावला . याची मािहती अॅडम ऑफबे
सेन याने इ.स. १०७० मये ंथात िलिहली आहे. इटलीतील यापारी लोकांनी जगाया
भूगोलिवषयक ानात भर घातली . ती 'ए मचट्स हॅडबुक' हे पुतक िस कनच .
यामुळे अनेक धाडसी खलाशी पुढे आले. यांनी वेगवेगळा देश व जलमाग शोधून
काढला .

२.४.१ पोतुगीजांचे यन :
पंधराया शतकात नवीन जगाचा शोध घेयाचे जे यन झाले, या यनाच े
नेतृव पोतुगीजांकडे जाते. अात जगाची मािहती िमळवयाचा यन पोतुगीजांनीच केला.
आि का खंडाया पिम िकनाया ने आि केया दिण टोकाला वळसा घालून आपणास
पुढे िहंदुथान व चीनमय े जाता येईल, असे पोतुगीजांना वाटत होते. या ीने यांनी
यन केले.
पोतुगाल राजपु हेी (इ.स. १३९४ - इ.स. १४६० ) : हा खलाशी राजपु हणून
ओळखला जातो. याने जलपय टनाला ोसाहन िदले. तांिक िशणासाठी िवालय सु
केले. दरवष सागरी मोिहमा काढया . वादळी हवेतही समुातुन दूरया दीघ वासासाठी
कॅराहेल नावाची नौका तयार केली याया यनाम ुळेच आि केया पिम िकनाया वरील munotes.in

Page 28

28मदेरया, अझोर ेस, िगयानाचा िकनारा शोधून काढला . परणामी मोठ्या माणात िविवध
वतू व गुलाम यांचा पुरवठा होऊ लागला .

लोपो गॉन साव ेस : याने सवथम इ.स. १४७२ मये िवषृववृ रेषा
ओला ंडयात यश िमळिवले. येथील अित उणत ेमुळे समुाचे पाणी नेहमी उकळत असत े.
उणत ेमुळे माणसाचा मृयू व याची राख होते. या युरोिपयन लोकांया समज ुती खोट्या
ठरवया . िडगो काओ : याने कांगो नदीच े मुख शोधून काढल े. बाथलोिमयो डायझ : याने
इ.स. १४८६ मये आि केया दिण टोकाला सवथम वळसा घातला . वादळामुळे
याला पुढे जाता आले नाही. भारताकड े जायाचा माग सापडयाची आशा िनमाण झाली.
यामुळे या भागाला आशादायीभ ूशीर (केप ऑफफ गुड होप / वादळाने उफाळणारे भूशीर)
असे नाव देयात आले.

पोतुगाल राजा इमॅयुअल िद फॉरयुनेट याने भारताचा शोध लावयासाठी वाको
- द - गामा याची िनवड केली. तो बाथलोिमयो डायजचा साथीदार असून याचे अपूण काय
पूण करयासाठी मोिहम ेवर िनघाला . िलवन राजधानीत ून ४ गलबतर े, ११८ माणस े,
अनेक पुतके व नकाश े घेऊन जुलै १४९७ मये सफरीस िनघाला . २२ नोहबर १४९७
रोजी केप ऑफफ गुड होप येथे पोहोचला . तेथील मुकामात झांजीबारच े चार अरब
यापारी भेटले. यांनी िदलेया मािहतीया आधार े दिण आि केया टोकाला वळसा
घालून पूव िकनाया ला आला . १७ माच इ.स. १४९८ रोजी मािलंदी येथे आला. तेथील
भारतीय यापाया ने िदलेया मािहतीन ुसार िहंदी महासागरात ून २३ माच इ.स. १४९८
रोजी कािलकत बंदरात आला. या वासाला एकूण १० मिहने १२ िदवस लागल े.
कािलकतया झामोरीन राजान े याचे वागत केले. वाको -द-गामा २९ ऑफगट इ.स.
१४९४ रोजी परत मायदेशी िनघाला . या वेळी सफरीया खचाया ६०पट इतक संपी
बरोबर नेली. याने भारताचा शोध लावयान े याचा जलपय टनपट ू आिण थोर दयावद
हणून गौरव करयात आला. याने जगाया इितहासात थमच २४००० नॉिटल मैल
इतक लांब सफर केली. इ.स. १५०२ मये भारताला दुसयादा भेट िदली. यावेळी
यायाबरोबर १५ जहाज े होती. इ.स. १५२४ मये भारतातील पोतुगीज वसाहतीची
हाईस रॉय हणून पुहा भारतात आला . १४ िडसबर इ.स. १५२४ रोजी कोचीन येथे मृयू
पावला . कॅॅल : आि केया मागाने भारतात येयास सुवात केली. पण वादळामुळे
याला आपली जहाज े पिमेकडे वळवावी लागली . याने झीलचा शोध लावला .
munotes.in

Page 29

29
पोतुगीजांया वसाहती : पोतुगीज लोकांनी भारतात यापार व वसाहती थापयास
सुवात केली. कॅल (इ.स. १५०० ) आिण अुकक (इ.स. १५०३ ) यांनी वाको -द-
गामाया जलमागा चा अवल ंब केला. इ.स. १५०९ मये ासेस-दी-आलम ेडा याने
अरबांचा व इिज आिण गुजरातया सुलतानाचा संयु पराभव केला. अकक याने
पिशयन आखातातील ओमेझ काबीज केले. नंतर सोकोा बेट िजंकून घेतले. इ.स. १५१०
मये गोवा िजंकले. इ.स. १५११ मये मलाका हे यापारी क िजंकले. याने भारताचा
पूव-पिम िकनाया वरील हगळी, मछलीपण , काशीम बझार, डाका , दीव, दमण,
वसई, मुंबई इ. िठकाणचा यापार हाती घेयाचा यन केला आिण नंतर ही ठाणी
पोतुगीजांनी तायात घेतली. िसलोन , मलाका , सुमाा, जावा, चीन इ. यापार सु
केला. संपूण आि का, दिण आिशया , झीलवर यांचे वचव होते. इ.स. १५८० मये
पेनने पोतुगाललाच आपया सायात समािव केले.

२.४.२ पेनचे यन आिण यांया वसाहती :
१) िटोफर कोलंबस (इ.स. १४५१ - इ.स. १५०६ ) : कोलंबस हा मूळचा इटलीतील
िजनेहा शहरातील रिहवासी होता. अयंत दरी िवणकर कुटुंबात जम झाला. याला
थमपास ूनच समुावरील सफरीच े मोठे आकष ण होते. तो इ.स. १४८९ मये िलबन येथे
िथर झाला. पोतुगालह न िनघून पिमेकडे पयटन केले हणज े जपान व िहंदुथानचा शोध
लागेल, या समज ुतीने याने सतत पयटन करयाचा िवचार केला. पोतुगाल राजाकड ून
मदत िमळवयात अपयश आले. यामुळे इ.स. १४८२ मये पोतुगाल सोडून पेनला
जाऊन रािहला .
munotes.in

Page 30

30 एका राजदूताने याला कॅटाइन येथील दरबारात वेश िमळवून िदला. पेनचा
राजा फिडनंड व याची राणी इसाबेल यांची भेट झाली. राणी इसाबेलला नया भूदेशाचा
शोध लावून तेथे िती धमाचा सार करयाची महवाका ंी असयाम ुळे ितने
कोलंबसला उदार हते मदत केली. ३ ऑफगट इ.स. १४९२ रोजी कोलंबस ९९ माणस े
व ३ जहाज े घेऊन कॅिडझजव ळया पालोस बंदरातून ऐितहािसक सफरीसाठी िनघाला .
सांता मारया , नीना व िपंटा अशी याया जहाजा ंची नावे होती. ६९ िदवसा ंया
वासान ंतर १२ ऑफटोबर इ.स. १४९२ रोजी सॅन सावादोर बेटावर पोहोचला हे
भारताजव ळील आहे असे समजून याला पूवकडील बेट (East Indies) असे नाव िदले.
तेथील तांबूस व तपिकरी वणाचे लोक पाहन यांना रेड इंिडयन नाव िदले. पुढे याने
कॅरेिबयन समुाचा िकनारा , हेनेझुएला, मय अमेरका या भागाचा शोध लावला . तो १६
जानेवारी इ.स. १४९३ रोजी परत पेनला आला. याने राजाला सोने, कापूस, पशुपी,
दोन रेड इंिडयन माणस े भेट िदली.

इ.स. १४९३ मये पुहा राजान े कोलंबसला दुसया सफरीवर पाठवल े. १७
जहाज े व १५० माणस े घेऊन कोलंबस हैती येथे जाऊन पोहोचला . या वेळी याने
डॉिमिनका , जमेका, युटरको इ. बेटे शोधून काढली . याने ५ जहाज े भन रेड इंिडयन
लोक युरोपात गुलाम हणून िवकयासा ठी पेनला आणली . तो इ.स. १४९५ मये परत
पेनला आला . सोने, फळे, रोपटी , मका इ. बरोबर पेनमय े आणल े. ३० म इ.स.
१४९८ रोजी ितसरी सफर सु केली. या वेळी आि केया पिमेकडील केप हड बेट व
दिण अमेरकेतील ििनदाद याचा शोध लावला . ििनदादला मोती सापडले. तेथून दिण
अमेरकेनजीकया हाइटी बेटाकड े जाताना अटक कन पेनला पाठवल े.

इ.स. १५०३ मये चौथी व शेवटची सफर काढली . या सफरीत याने ेिककोच े
आखातात जमेका बेट, दिण अमेरकेतील हडुरास या िकनाया चा शोध लावला . इ.स.
१५०६ मये कोलंबसचा मृयू झाला. १२ ऑफटोबर इ.स. १४९२ रोजी सवथम
कोलंबस अमेरकेया जवळपास जाऊन पोहोचला . याया मरणाथ अमेरकेमये दरवष
१२ ऑफटोबर हा 'कोलंबस िदन' हणून पाळला जातो.

२) फिडनंड मॅगेलन (इ.स. १४८० - इ.स. १५१९ ) : पोतुगीज खलाशी मॅगलेन हा इ.स.
१५०२ मये वाको -द-गामाबरोबर भारतात आला होता. याने मलायाया िपकयापय त
वास केला होता. इ.स. १५१३ मये पनामाची समुधुनी पार केली. कोलंबस व अमेरगो
ने जो देश शोधला तो भारत नाही हणून अमेरकेचा देश ओलांडून पूवकडे जायच े
ठरवल े. यानुसार पृवी दिणा पूण करयाचा िवचार केला. यासाठी फिडनंड मॅगलेन
याने पेनची मदत घेतली. २० सटबर इ.स. १५१९ रोजी पाच जहाज े व २८० खलाशी
यांयासह तो पेनमधील सॅिहल बंदरातून पृवी दिण ेसाठी िनघाला . सॅन अटोिनयो ,
ििनदाद , कप ेशन िहटोरया , सॅिटयागो अशी पाच जहाजा ंची नावे होती. तो
अटला ंिटक महासागरात ून तो अमेरकेत पोहोचला . झील िकनारा व दिण अमेरकेया
दिण टोकाला वळसा घालून पॅिसिफक महासागरात वेश केला. या समुाला याने शांत munotes.in

Page 31

31महासागर नाव िदले. कालांतराने गुआम बेटावर आले. शांत महासागराया वासात
वादळ, अनपाणी यामुळे चंड हाल झाले. २७ एिल इ.स. १५२१ रोजी िफिलिपसया
िकनाया वर पोहोचला . याने सेबू बेटाया राजाशी मैी केली. थािनक लोकांशी झालेया
चकमकत मॅगेलन ठार झाला. ८ सटबर इ.स. १५२२ रोजी फ १८ लोक आिण
कपेशन िहटोरया हे जहाज सॅिहल बंदरात सुखप पोहोचल े. हे जहाज बोिनओ माग
िहंदी महासागरात ून आि केया केफ ऑफफ गुड होपला वळसा घालून पुहा तीन वषानी
परत पोहोचल े.


३) वाको मुमझ डी बजाओ : या पॅिनशखलाशान े इ.स. १५९३ मये पनामाया
समुधुनीचा देश शोधून काढला . हेरनॅडो कॅिटझ या पॅिनशअिधकाया ने वेट इंडीज
बेटातील युबा येथून अनेक जहाज े व सैिनक घेऊन मॅिसकोचा देश शोधून काढला .
याला मूळ रिहवासी अझट ेक लोक सूयपू आहे असे समजत असे. या देशातून सोने,
चांदी मोठ्या माणा त ा झाली. यानंतर तो कॅिलफोिन याया दिण भागापय त पुढे गेला
आिण नंतर मायदेशी परतला . ािसको िपझारो याने इ.स. १५३२ मये पे देशावर
वारी केली. तेथील राजाला कपटान े कैद कन याने यायाकड ून बरेच सोने-नाणे,
जडजवाहीर घेतले व याला ठार मारले. येथील सोयाया जोरावर पेन देश ीमंत
बनला .

पेनया वसाहती : पेनने दिण अमेरका (झील वगळून) मय अमेरका, मेिसको या
देशात वसाहती थापन केया. पॅिनशव रेड इंिडयन यांयातून िम संकृतीचा उदय
झाला. पोपने दिण अमेरकेची फाळणी करणारी एक सीमार ेषा (केप हडिनया पिमेला
३७० मैलावर) आखून िदली. पेन व पोतुगीज यांयातील वाद िमटवला .

२.४.३ नेदरलँडचे (हॉलंड) यन :
समुसािनयाम ुळे व भौगोिलक परिथतीम ुळे नेदरलँडचे लोक वाभािवकच
दयावद बनले. जलपय टन व समुावरी ल यापार , वाहतूक हेच यांया उदरिनवा हाचे
साधन बनले. पेन व पोतुगालमाण े डचांनी यापार व वसाहती थापन करयासाठी
पोपया फतयास न जुमानता इ.स. १५९२ पासून यन सु केले. पूवकडील यापार munotes.in

Page 32

32वाढिवयासाठी यांनी इ.स. १५९२ मये कंपनी थापन केली. इ.स. १५९७ मये
हटमनन े जावावर मोहीम नेऊन तेथे यापारी संबंध जोडल े. नेदरलँडमय े पूवकडे यापार
करणाया अनेक कंपया थापन झाया . इ.स. १६०० मये डचांनी पेनिव लढा
देऊन वातंय ा केले. इ.स. १६०२ मये डच ईट इंिडया कंपनी थापन केली.
जावा, बाटंक, मलाका , चीन, जपान इ. देशाशी यापार वाढवला . इ.स. १६१९ मये
कोएनन े जकाता िजंकून याया अवशेषावर बटािहयाची उभारणी केली. पोतुगीजाया
झील , ईट इंडीज, िहंदुथान , आि का इ. देशातील यापारी ठायावर हला कन
ठाणी िजंकली. भारतातील भडोच , सुरत, खंबायत, आा, बहाणप ूर, वगुल, िपंपली,
बालासोर , िचनस ुरा, कासीम बझार, पाटणा , मछलीपनम , पुिलकत इ. िठकाणी वखारी
थापन केया; परंतु इंज-ास यांया संघषाया वेळी ही सव ठाणी गमवावी लागली .

इ.स. १६४८ मये डचांया वातंयाला राजनैितक मायता िमळाली. उर
अमेरकेतदेखील डचांनी वसाहत थापून ितला 'यू ॲमटरड ॅम' असे नाव िदले होते. १७
या शतकात इंजीम ुळे याचे पांतर यूयॉकमये झाले. िगयाना , झील येथे वसाहती
थापन केया.

२.४.४ इंलंडचे यन

१) जॉन कॅबेट : इंलडचा राजा ७ वा हेी याने जॉन कॅबेटचा या िजनोआया इटािलयन
खलाशाला भारत व चीन-जपानकड े जायाचा सागरी माग शोधयास आिथक मदत केली.
याने वायय िदशेने वास कन अात देश शोधयाचा यन केला. अटला ंिटक
समुपार कन उर अमेरकेया ईशाय ेकडील समुिकनारा इ.स. १४९७ मये याने
शोधून काढला . याला यू फाऊंड लॅड असे नाव िदले. दुसया वष याने ीन लँड व
लॅडोर हे देश शोधून काढल े. या देशावर यानंतर ो-िबशर (१५७६ ) िगलबट
(१५८४ ) डेहीस (१५०६ ) इ. अनेक वेळा जाऊन उर अमेरका व कॅनडाचा देश
शोधून काढला .

२) ांिसस ेकचा धाडसी दरोडा : इंलंडमधील धाडसी खलाशी ािसस ेक,
हॉकेस, ऑफझेनहॅम, कॅहेिडश इयादीन े छोट्या परंतु वेगवान युसज नौकांया
सहायान े अमरक ेकडून पेनकडे येणाया यापारी जहाजांवर हले करत असे. पेमधील
बंदरावर हला कन ेकने गोडन हॅड (सोनेरी हरण) हे सोयान े भरलेले जहाज लुटले.
तो उर अमेरकेया उर टोकाला वळसा घालून हँकोहरपय त पोहोचला . तेथून तो
पिमेस जावाला पोहोचला . िहंदी महासागरात ून दिण आि केया दिण टोकास वळसा
घालून तो तीन वषानी इंलंडला पोहोचला . तेहा राणी एिलझाब ेथने याचा मोठा समान
केला. इंलंडचा हा पृवी दिणा करणारा पिहला वासी होय. राणीन े याला 'सर' हा
बहमानाचा िकताब देऊन 'नाईट' (सरदार ) केले. ेकया कृयाने पेन खवळले व याने
इंलंडशी सामना केला. यामय े पेनचा पराभव झाला.
munotes.in

Page 33

33३) सर वॉटर रॅले व कॅटन िमथ : सर वॉटर रॅले याने इ.स. १५८४ मये उर
अमेरकेत हिजिनया ही वसाहत शोधून काढली व राणी एिलझाब ेथया नावान े वसाहत
थापन करयाचा यन केला, पण अपयश आले. पिहया जेसया काळात इ.स.
१६०७ मये कॅटन िमथ याने हिजिनया येथे वसाहत थापन केली. येथील हवा रोगट
व रेड इंिडयन लोकांचा ास झाला. या वसाहतीमध ून तंबाखूचे उपादन घेतले.

४) युरटन पंथाची वसाहत : पिहया जेसया काळात धम वातंयावर गदा
आयाम ुळे इंलंडमधील युरटन पंथाया काही लोकांनी उर अमेरकेतील हडसन
नदीया उरेकडील देशात इ.स. १६२० -४० या दरयान वसाहती थापन केया.
िलमथ , कनेिटकट , यू हॅपशायर , हड आयल ंड, मॅसॅयुसेट्स, मेरलँड,
पेिसहािनया , उर कॅरोिलना , दिण कॅरोिलना , यूयॉक, यूजस, िडलाव ेअर,
जॉिजया इ. वसाहती होया. यांनाच यू इंलंड वसाहती हणतात . युरटस लोकांया
पिहया तुकडीस 'िपलीम फादस ' असे हणतात . यांनी थापन केलेया वसाहतीस 'यू
लीमथ ' हणतात .

५) चॅसेलर : या इंिलश धाडसी गृहथान े ईशाय िदशेने पूवकडे जाणारा जलमाग
सापडयास पाहावा या हेतूने १५५३ मये सफर केली होती. परंतु उरेकडील समु
बफाछािदत असयान े ऑकजल या बंदरापय त पोहोचयान ंतर याला मागे परताव े
लागल े.

इंलंडया वसाहती : इ.स. १६०३ ते १७३२ या काळात उर अमेरकेत १३ वसाहती
इंलंडने थापन केया. इ.स. १६०० मये ईट इंिडया कंपनीची थापना केली. इ.स.
१६०७ मये कंपनीचा ितिनधी कॅटन िवयम हॉकस याने जहांगीर बादशाहची भेट
घेऊन वखार थापयाचा यन केला; परंतु अपयश आले. यानंतर इ.स. १६१५ मये
सर थोमस रो याचे िशम ंडळ आले. याने परवानगी ा केली. यामुळे सुरत,
मछलीपण , आा, अहमदाबाद , मलबार , मास , हरहरप ूर, बलासोर , हगळी, मुंबई,
कलका इ. िठकाणी वखारी थापन केया. ोबेलने इ.स. १६५७ मये नवीन सदन
देऊन ईट इंिडया कंपनीया वाढीला चालना िदली. ७ लाख ४० हजार पडाचे नवे
भांडवल उभान कंपनीने यापार वाढवला .

२.४.५ ासच े यन :
पेन व पोतुगालचा यापार व वसाहतिवषयक उकष पाहन ासने देखील
यापारी पधमये वेश केला. ासया राजायाखाली हेरोझनो या इटािलयन
खलाशान े उर कॅरोिलना ते यूयॉक या िकनाया खाली अनेक खाड्यांचा व उपसागराचा
शोध लावला . जॅक कािटये या च संशोधकान े अमेरकेतील सट लॉरेस नदीया मुखाचा
देशाचा शोध लावला . मोियल हे नवे शहर वसवल े. ही पिहली वसाहत थापन केली. डी
वेशिझनो , डी शॅपलेन, ला झालू, लुई जोिवएट व जाक माकट यांया यनाम ुळे कॅनडा,
िमिसिसपी आिण सट लॉरेसया नदीया खोयात वसाहती थापन केया. munotes.in

Page 34

34 ासचा राजा चौथा हेी याया काळात च ईट इंिडया कंपनी थापन
करयात आली. ासने कनाडा , आि का व पूवकडील इंडोचायना आिण मादागाकर व
भारत इतयादी ेात वसाहती थापन केया. भारतामय े पाँडेचरी, चंनगर , माटे,
मछलीपण , सुरत इ. िठकाणी वसाहती थापन केया. डुले याने वसाहती वाढवयाचा
यन केला. ासचा भारतात बांिदवॉशीया लढाईत व अमेरकेत ही इंलंडने पराभव
केला.

२.४.६ इटािलयनचा यन :
१) अमेरगो हेपुशी : कोलंबसपास ून फूत घेऊन इटािलयन खलाशी अमेरगो याने
इ.स. १४१७ , इ.स. १४१९ , इ.स. १५०१ , इ.स. १५०३ अशा चार सफरी अमेरकेत
केया. याने उर व दिण अमेरकेचा िकनारा शोधला . ५ अंश ते १० अंश
रेखांशपयतचा दिण अमेरकेचा िकनारा शोधून काढला . नवीन खंडाचा संशोधक अमेरगो
याया समानाथ या देशाला अमेरका असे नाव ावे, असे जमन भूगोलत वोड
िसमुलर याने सुचवले व या देशाला अमेरका नाव िदले.

२) माक पोलो : हेिनस नगरात राहणाया माक पोलोन े इ.स. या १३ या शतकात
वडील व चुलयाबरोबर चीनचा वास केला. तेथील कुबलाईखान राजाकड े नोकरी िमळवून
राजदूत हणून काम केले. चीन व आसपासया देशात वास कन याने आपल े वास
वणन िलिहल े. यामुळे युरोिपयना ंचा नवीन देश व तेथील संपीची मािहती िमळाली.
अनेकांनी या देशात वास केला.

२.४.७ रिशया व इतर राांचे यन
उर रिशयाया समु िकनायाकडून पूवकडे जायाकरता ईशाय िदशेने
जायाचा िवलोबी याने यन केला. परंतु याला यश आले नाही. वीडन , डेमाक या
राांनी यन केले.

आपली गती तपासा :
१) भौगोिलक शोधासाठी िविवध खलाशा ंचे यन सांगा.









munotes.in

Page 35

35२.५ भौगोिलक शोधाच े परणाम

पूवकडील देशामय े जायाकरता नवीन जलमागा चा शोध लागयान े व
याचबरोबर नवीन भूदेशाची ओळख झायान े याया मानवी जीवनावर दूरगामी परणाम
झाला. युरोिपयन लोकांचे यापार व वसाहती या मायमात ून आिशया , आि का,
अमेरकन देशातील लोकांशी संबंध आला . याचमाण े इंलंड-ास या दोन देशांमये
सतत युे झाली. वेगवेगया भागातील लोकांशी संबंध आयान े कलाशा या ेात
गती झाली. याचा सव ेावर परणाम झाला.

२.५.१ पााय संकृतीचा सार :
भौगोिलक शोधाम ुळे पूवकडील देशांकडे जाणार े जलमाग ा झाले. यामुळे
युरोपीय लोकांचा संबंध वाढला . या देशात वसाहती थापन केया या देशात पााय
संकृती, युरोपीय भाषा, िती धम, युरोपीयन कला, िवान , पोशाख , चालीरीती ,
सामािजक संथा, राजकय संघटना या सव गोी नया जगात आणया . याने संवधन
केले. यांया मते पूवकडील देश सवच बाबतीत आपयापेा खूप मागासल ेले आहेत.
यांना सुधारयाच े, सुसंकृत करयाच े महनीय काय िनयतीन े आपणावर सोपिवल े आहे.
ेतविणयांनी कृणविण यांना सुधारयाच े हे दैवी काय मोठ्या िनेने व जबाबदारीन े केलेच
पािहज े या भूिमकेतून यांनी आरंिभले.

२.५.२ युरोिपय न लोका ंना जगाची मािहती :
नया जगाया शोधाम ुळे युरोिपयन लोकांना ात असल ेया जगाप ेा िकतीतरी
पटीने नया जगाची मािहती झाली. आि केया जंगलात , दिण अमेरकेया खोयात,
िहमालयासारखा पवतराशीवर गेले. जगाया िविवध भागात गेले. यामुळे यांना मानववंश,
नया वनपती , नया संकृती, पृवीिवषयीया भूरचनेिवषयी नवीन मािहती ा झाली.
ानाया नया शाखा िनमाण झाया . यामुळे नया कपना , ानािवषयी आथा व
आिमयता िनमाण झाली.

२.५.३ यापारवाढ :
युरोपातील डबघाईस आलेया यापारास पधमुळे पुहा गती आली . बहतेक सव
देशांचा अंतगत व आंतरराीय यापार मोठ्या माणात वाढला . युरोपातील सव राे
वसाहतीमध ून कचा माल आणून तो पका कन पुहा याच देशात जादा िकंमतीन े
िवकत असे. युरोपात आयात होणाया वतू, उर अमेरकेतून : इमारती लाकूड, धाय,
पशुधन, चहा, कॉफ, ऊस, मका, हेल माशाच े तेल, कातडी , कोको, साखर , चोकल ेट,
बटाटे, तंबाखू, िवनाईन , नीळ, िचनीमातीची भांडी, दिण अमेरकेतून : खिनज पदाथ,
सोने, कॉफ, मासे, फर, लोकर . मेिसको व पे : सोने, बोिलिहया - चांदी, इराण -
गालीचे, चीन - रेशीम. भारत - कापूस, खिनज पदाथ, मसायाच े पदाथ, चहा,
आि केतून - सोने, िहरे. आनेय आिशया , ईट इंडीज बेटे, मलाया , जावा - मसायाच े munotes.in

Page 36

36पदाथ, रबर इयादी युरोपया बाजारात येऊ लागल े. यापार , आरमार , वसाहती या ितही
ेात इंलंडने थम मांक पटकावला होता. १८ या शतकात इंलंडचा आयात यापार
१५ कोटी १० ल डॉलसने वाढला होता.

२.५.४ अटला ंिटक महासागराच े महव वाढल े :
मयय ुगात भूमय समु व बािटक समु यांना यापारी महव होते. यामुळे
इटली व तुकथान यांना यापारी ेात महव ा झाले होते. पूवकडील देशाकड े
जायाचा नवा माग हा अटला ंिटक महासागरात ून होता. यामुळे पााय व पौवाय
देशांमधील यापाराचा किबंदू अटला ंिटक महासागर बनला . यामुळे िलबन , लंडन,
ॲटवप, ॲमटरड ॅम यासारखी बंदरे पुढे आली. परणामी इटली व बािटक समुावरील
िजनोआ , हेिनस, हॅबग, युवेक या बंदराचे महव कमी झाले.

२.५.५ िती धमाचा सार :
सायवादी राांनी राजकय व आिथक सेया ाीबरोबरच यांनी वत:या
िती धमाचा सार वसाहतीमय े केला. अनेक िमशनरी दूरदूरया देशात जाऊन
धमसार क लागल े. िती अनुयायांया संयेत, चचसया संयेत, िशण संथान
यांयात िदवस िदवस वाढ होत गेली. यापारी कंपयांमाण ेच िती धमाची िमशस
अनेक िठकाणी थापन झाली. यामुळे िती धम हा जागितक धम बनला .

२.५.६ सायवादाला ारंभ :
युरोपातील वर उलेिखलेया देशांनी अमेरका, आिशया , आि का या तीन
खंडात आपया वसाहती थापन केया. ारंभी यापार -िवतार हा मुख हेतू होता तरी
यापारी कंपयांनी मायदेशाकड ून जे अिधकार ा केले, याआधार ेच आरमार वाढ व
सायिवतार घडवून आणला . वसाहतीवर यांनी राय िनमाण कन थािनक लोकांची
आिथक िपळवणूक केली. यापारी पधतून वसाहत पधा, आरमारी युे आिण वसाहत
िवतार यामुळे अनेक युरोिपयन राांत युे झाली.

२.५.७ आिथ क ेातील चंड उलाढाल :
यापारी उलाढालीसाठी व आरमाराकरता बोटी व जहाजाचा खच यासाठी
लागणारा पैसा पुरवठा करयासाठी पतपेढ्या (बँका) थापन झाया . यापारी कंपयांया
जोडीला बँका थापन झाया . यांनी ठेवी वीकारण े, तारणावर कज देणे, देवघेवीचे
यवहार , किमशन घेऊन करणे इ. कामे बँका क लागया . खुला यापार आिण अिनब ध
यापार (संरित यापार ) हे या अथयवथ ेचे वैिश्ये होय. ीमंत व गत कारखान े धान
राान े खुला यापार या धोरणाचा आह धरला तर गरीब-अिवकिसत व बहतेक
गुलामिगरीत असल ेया राांनी संरित यापार धोरणाचा अवल ंब करावा असा आह
धरला . या देशाची आिथक गती झाली या देशाची आंतरराीय यापारात मेदारी
िनमान झाली होती. या आिथक सायात इंलंड हे मुख रा होते.

munotes.in

Page 37

37२.५.८ नया भांडवलदार व यापा री वगाचा उदय :
यापारी ांतीमुळे युरोपीय समाजरचन ेत महवाच े बदल घडून आले. भांडवलदार ,
यापारी , दलाल , गुमाया ंचा वग उदयास आला . याचमाण े सावकार , पतपेढ्यांचे
मालक , दुकानदार यांचाही उदय झाला. यापारात चंड फायदा िमळायाने हा वग
अिधकािधक ीमंत होऊ लागला . यांया हाती आिथक सा कित झायान े यांचा
सरकारवर मोठा भाव िनमाण झाला. यामुळे नंतरया काळात यापारवादाची नवी
आिथक िवचारसरणी उदयास आली . राजकय जीवनाची सूे जुया राजस ेकडून व
सरदार वगाकडून यांया हाती आली. यामुळे औोिगक ांती, यापारवाढ , लोकशाहीत
यांना अथान ा झाले.

२.५.९ मौयवान धातुंचा युरोपकड े ओघ :
भौगोिलक शोधाम ुळे नवीन भूदेश तायात आला . यामुळे मौयवान धातूंचे
उपादन वाढल े. अमेरका, पे, मेिसको , बोिलिहया या देशातून सोने व चांदी ा
झाली. या संपीम ुळे पूवकडील देशांशी मोठा यापार सु केला. या संपीच े समान वाटप
नसयान े कामगार , कारागीर यांना काहीच फायदा झाला नाही.

२.५.१० नौकानयन तंानात गती :
युरोपमय े भौगोिलक शोधाया काळात नौकानयन तंानात मोठअ बदल झाला.
अनेक िठकाणी नावीक िशणाची के उघडली गेली. नवीन देशाचे व जलमागा चे नकाश े
नयान े तयार केले. समुपयटनािवषयी अनेक लेखकांनी ंथ िस केले. नावीक
कामध ून हवामान , वायाची िदशा यांचा शाीय अयास सु झाला. जलदगतीन े व
वायाशी सामना करणारी जहाज े बांधयात आली.

२.५.११ यापारी मंडळाची थापना :
आंतरराीय यापाराच े वप ा झायान े एकट्या यन े यापार
करयाऐवजी अनेक देशांत यापारी मंडळाची / संथांची थापना करयात आली . ईट
इंिडया कंपनी या यापारी मंडळाने भारतात व इतर अनेक िठकाणी यापाराबरोबरच
साय थापन केले. ही यापारी मंडळे राजाया खास सनदेने थापन झाली. यांनाच
वसाहतीमधील यापाराची सनद देयात आली . या यापारी मंडळांनी वत:या
संरणासाठी िकल े-कोट, गढी बांधली. सैय, आरमार , जहाज े िनमाण केली. यास
राजान े सवलत िदली. अशा यापारी कंपया इंलंड, ास , हॉलंड, डेमाक, िशया इ.
देशांत थापन झाया . यापाराला राीय वप ा झाले. यातून रावाद िनमाण
झाला.

२.५.१२ औोिगक बदल :
यापारवाढ , वसाहतीची थापना , कचा मालाचा पुरवठा, बाजारप ेठेवर वचव,
बँक यवसायीतील गती यामुळे आिथक गती मोठ्या माणात झाली. याचा परणाम
औोिगक े, शेतीवर झाला. रेशमी, तलम सुती कापडाया िगरया थापन झाया . munotes.in

Page 38

38जुने उोग पुहा गतीपथावर आले. कारागीर संघाचे उपादन कमी होऊन भांडवलदार
वगाचे उपादन वाढल े. कचा माल व पैसा पुरवठा कन मोठ्या माणात पका माल
कारागीराकड ून तयार कन घेतला जात असे. यातूनच पुढे औोिगक ांती घडून आली.

२.५.१३ युरोपात बळ राजेशाहीचा उदय :
नवीन भूदेश व जलमाग याया शोधाम ुळे यापारी वगाचा उदय झाला. नया
परिथतीत यापारी िहतस ंबंधाया संरणासाठी , संवधनासाठी देशांतगत शांतता व
खंबीर सरकारची गरज होती. यासाठी चिलत सरंजाम व उमराव यांची सा न कन
राजकय एककरण व सामय वान असा राजस ेला पािठंबा िदला. यामुळे युरोपमय े
राजेशाही बळ िनमाण झाली.

२.५.१४ युरोपीयन देशात वाढती पधा :
नवीन भूदेश व जलमाग यांया शोधाम ुळे युरोपमय े राांयात सा पधा सु
झाली. यामय े पेन, पोतुगाल, इंलंड, ास इ. देशांयात यापाराबल पधा व संघष
सु झाला. यांनी पूवकडील देशात यापार कन जात संपी मायदेशी पाठवली . या
पधतून पेन-पोतुगाल यांयात वाद िनमाण झाला. शेवटी पोप सहावा अलेझांडर याने
मयथी केली. १४९४ या तोडेिसलासया तहानुसार वाद िमटला . यानुसार झील ,
आि का, भारत, ईट इंडीज या देशाचा यापार पोतगालकड े तर वेट इंडीज, उर
अमेरका, झील सोडून दिण अमेरका या देशातील यापार पेनकडे देयात आला .

आपली गती तपासा :

१) भौगोिलक शोधाच े परणाम सांगा.







२.६ सारांश

ाचीन काळापासून युरोपीयन राांचे पूवकडील देशांशी यापारी संबंध होते. या
यापारात ून चंड नफा िमळवून आपया देशाची गती आिथक भरभराट केली. परंतु इ.स.
१४५३ मये तुकानी कॉट ॅिटनोपल शहर िजंकले आिण पूवकडे जाणारा भूमाग बंद केला.
यामुळे नया जलमागा चा शोध घेयाचा युरोपीय राांनी यन केला. यामय े पोतुगीज,
पेन, इटाली ा मुख राांनी खलाशा ंना पाठबा व आिथक मदत देऊन जलमागा या
मोिहमा सु केया. अमेरका, दिण आि का आिण आिशया खंडातील देशांचा शोध munotes.in

Page 39

39लागला . युरोपीय राांनी सायवादी धोरण िवकान वसाहती देशाची चंड लुट
केली.

२.७

१) भौगोिलक शोधांया कारणा ंची चचा करा.
२) भौगोिलक शोधासाठी युरोपीय राांचे यन सांगा?
३) भौगोिलक शोधाच े परणाम प करा.
४) िटपा िलहा.
अ) पोतुगीज खलाशा ंचे यन
ब) पूवकडील देशांशी जोडणार े माग


























munotes.in

Page 40

40३

धमसुधारणा चळवळ

घटक रचना :

३.० उिे
३.१ तावना
३.२ धमसुधारणा चळवळ हणज े काय?
३.३ धमसुधारणा चळवळीची कारण े
३.४ धमसुधारणा चळवळीतील नेते
३.५ मािटन युथरचे काय
३.६ धमसुधारणा चळवळीचे वप
३.७ युरोपमय े धमसुधारणा चळवळीचा सार
३.८ रोमन कॉथोिलक पंथाची ितधम सुधारणा चळवळ
३.९ धमसुधारणा चळवळीचे परणाम
३.१० सारांश
३.११

३.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) धमसुधारणा चळवळीची याया समजाव ून देणे.
२) धमसुधारणा चळवळीची कारण े - वप यांची मािहती िमळिवणे.
३) धमसुधारणा चळवळीतील नेयांची भूिमका प करणे.
४) चळवळीचे वप कसे होते?
५) धमसुधारणा चळवळीमुळे झालेले परणाम

३.१ तावना

सोळाया शतकाया ारंभी अनेक महवाया घटना युरोपमय े घडया . यामुळे
परंपरागत धािमक मूयांवरचा िवास उडाला . मयय ुगीन धािमक एकतेया कपन ेला
आधुिनक मानवतावाद आिण यिवात ंयवाद यामुळे तडा गेला. वैचारक जीवनावरही
धमाचे वचव असाव े ही कपना बोधन काळात न झाली. धमसुधारणा चळवळ ही munotes.in

Page 41

41केवळ धािमक बदलाची चळवळ नसून नया युगाची नांदी होती. या चळवळीने सव
युरोपमय े बदल घडवून आणला . अनेक देशांत या चळवळीचे नेतृव करणार े अनेक
िवचारव ंत, सुधारक उदयाला आले. यामुळेच धमसुधारणा चळवळ सु झाली.

३.२ धमसुधारणा चळवळ हणज े काय?

मयय ुगाचे िती धम, धमतवे, िवचार , धमसंथा यांयातील गुणदोष व
धमगु आिण यांचे आचार -िवचार यांचे िनरीण कन यांयातील दोष दूर करयासाठी
िवचारव ंतांनी जी चळवळ सु केली. यास धमसुधारणा चळवळ हणतात िकंवा धािमक
बंधनाला व जुलमाला कंटाळून यायािव आवाज उठिवयाच े काय हणज े
धमसुधारणा चळवळ होय िकंवा सोळाया शतकात धािमक जीवनात जे ांितकारी बदल
घडून आले यांना ोटेटंट चळवळ अथवा धमसुधारणा (Reformation) असे हणतात .

३.३ धमसुधारणा चळवळीची कारणे

िन धमाया आरंभापास ून ते धमसुधारणा चळवळीपयत पोप, िबशप, फादस
व धमसंथेतील इतर सव पदािधकारी हे सव िवाशास ंपन सचारयवान , ामािणक ,
साधी राहणी व उच िवचारसरणीवर िवास ठेवणारे व समाजस ेवा करणार े होते. परंतु चच
या संथेजवळ देणगी, वगणी व कर या मागानी जमा होणाया पैशांमुळे व पैसा गोळा
करयाया काही मागामुळे अिधकारी वगाला िवलासात व थाटात जगयाची सवय
लागली . १६ या शतकात उर युरोपमय े पोपची सा झुगान देयास ारंभ झाला.
नया ोटेटंट पंथाचा उदय झाला. याने धमसेया वचवाला आहान िदले. धमसेला
अनपेित िवरोध होयास अनेक गोी कारणीभ ूत ठरया आहेत. याच गोी धमसुधारणा
चळवळीची कारण े बनली ती पुढीलमाण े -

३.३.१ बोधनाची चळवळ :
वैचारक बोधन चळवळीमुळेच धमसंथेचे वप बदलू लागल े. लोकांचा
धमाकडे पाहयाचा िकोन बदलला . बोधन व धमसुधारणा चळवळीने नवीन
समाजयवथा िनमाण केली. िवचारव ंत, सािहियक आिण कलाव ंतांनी िनधमवादाचा
पुरकार केला. मानवतावाद व यिवात ंयवाद यामुळे नया युगाचा ारंभ झाला.
यामुळे पोपया सेला िवरोध होऊ लागला . धमसंथेया वपात बदल घडवून
आणयाची मागणी पुढे आली . यातून धमसुधारणा चळवळ सु झाली.

३.३.२ राजकय िवरोध :
धमसा व राजसा यांयातील संघष हे सुा धमसेचे वचव कमी होयाच े
एक कारण आहे. सुवातीया काळात यांना पोपची राये असे नाव होते. या राया ंची
यवथा धमसंथेकडे होती. या रायावर सव कारच े अिधकार धमसंथेचे होते. munotes.in

Page 42

42नंतरया काळात रोमन सायाचा राजकय वारसा धमसंथेकडे आला . राराया ंया
अंतगत राजकारणा त धमसंथेने हत ेप केयाने अनेक अडचणी िनमाण झाया . तेराया
शतकात पोप आठवा बॉिनफेस आिण इंलंड, ास पेनमधील राजसा यांयात
धमसंथेया मालम ेवर कर बसिवयाया ावन संघष िनमाण झाला. तकालीन
राजांनी धमसंथेया मालम ेवर कर बसवल े. यामुळे घोषणाप काढून जो कोणी कर
बसवेल यास धम बिहक ृत करयात येईल अशी धमक िदली. या संघषात धमसेवर
राजस ेचे वचव थापन झाले.

३.३.३ मयमवगा चा उदय :
बोधनका ळातील वैचारक ांतीचा युरोपमधील समाज यवथा व आिथक
यवथा यावर मोठा परणाम झाला. धमयुे आिण नया जगाचा शोध यामुळे यापाराच े
े वाढल े. यातूनच नवा यापारी वग उदयाला आला . यांनी सरंजामदार वगाची जागा
घेतली. आदश धािमक जीवनाची कपना पाठीमाग े पडली . यायाऐवजी भरपूर पैसा
कमवावा व सुख जीवन जगावे यासाठी मयमवगा ची धडपड सु झाली. यांनी
यिवात ंयाचा पुरकार केला. यामुळे या वगाने धमसंथेस िवरोध करयास सुवात
केली.

३.३.४ सामाय जनत ेचा धमसंथेला िवरोध :
धमसा व राजसा संघष आिण धमसंथेतील यादवी यामुळे युरोपातील
सामाय जनता धमसंथेया िवरोधात गेली. जमनी, नॉव, वीडन येथील पोपपदावर
असल ेला इटािलयन भाव, लेटीन भाषेतून चालणार े यवहार आिण धमगुंचा लोभीपणा व
ाचार या गोी सामाय जनतेला पसंत नहता . यामुळे यांनी धमसेला िवरोध
करयास ारंभ केला.

३.३.५ िन धमातील अिन था व दोष :
मयय ुगात धमसंथेत अनेक था नयान े िनमाण झाया . अनेक धमगुंनी
वाममागा ने पैसा िमळवून ऐषारामात व अनैितक जीवन जगत असे. यांया यिभचारी व
वैराचारी जीवनाचा लोकांना कंटाळा आला होता. अनेक आळशी, , रंगेल लोकांनी
अिधकाराची पद बळकावली होती. नालायक व िनरर लोकांची वण तेथे लागली होती.
धमसंथेला एक कारच े बाजारी वप आले होते. ितथे नीती, िवचार , तवान ,
जनसेवा िशलक नहती . यामुळे धमसंथेवर टीका होऊ लागया . हे सव न कन
धमात सुधारणा घडवून आणली पािहज े, असे हणणाया सुधारणा ंचा वग उदयास आला.
यातून धमसुधारणा चळवळीला ारंभ झाला.

३.३.६ धमगुकड ून अिधकारा ंचा दुपयोग :
रोमन केथािलक चचमधील धमगुंनी साधी राहणी व उच िवचारसरणी या
आदशा कडे पाठ िफरवून, संपी व राजकय सा ा करयाया यास घेतला.
यातूनच यांनी सेचा गैरवापर करयास सुवात केली. पैशांची अडचण िनमाण झाली munotes.in

Page 43

43तेहा पापमुया दाखया ंया िवची कपना मांडली. मोठेपणा िमळवयाया
यनात ूनच राजकारणात हत ेप केला. चचया मालम ेवरील कराला िवरोध केला.
दहावा िलओ या पोपने रोममय े सट िपटसया बांधकामासाठी पैसा गोळा केला. यानेच
चचमधील अिधकारा ंया जागांची िव कन आपणाला अनुकूल अशी माणस े नेमली. या
धमगुंनी सेचा गैरवापर केयाने धमसुधारणा चळवळ सु झाली.

३.३.७ इतर धमपद ेशकांचा पोपला िवरोध :
मयय ुगामय े िन धमात सव सा पोपया हाती होती. पोप वत:या
लहरीन ुसार अिधकाराचा वापर करत असे. यामुळे किन धमगु आिण धमापदेशकाची
नेहमीच कुचंबना होत असे. आपयावर होणाया अयायािवरो धी यांनी पोपया सेला
िवरोध करयास सुवात केली. तेराया शतकात दिण ासमधील अॅबी येथील अनेक
धमपद ेशकांनी अनेक संकारा ंवर टीका केली. ासमधील वॅडो याया अनुयायांनी
चचमधील वाईट चालीरीती व धमगुंया चैनी जीवनावर टीका केली.

३.३.८ धमसंथेतील यादवी :
धमसंथेतील अंतगत संघष हा याया हासाला कारणीभ ूत ठरला. पोप ितसरा
इनोस ंट हा कतयशूय होता. आपली धािमक कतय न करता संपी ा करयात तो
गुंतला होता.

यामुळे धमसंथेत ाचार वाढला व धमसंथा बदनाम झाली. ासचा राजा
चौथा िफलीप व पोप आठवा बोिनफ ेस यांयात मालम ेवरील कर यावन मतभेद झाले.
तेहा राजा िफिलप याने पोपला रोम सोडून ासमय े ॲिहनॉ न येथे येऊन राहयाचा
हकूम केला. यामुळे पोपवर राजाच े ेव ा झाले. यास 'बॅिबलोिनयन बंिदवास ' असे
हणतात . या घटनेमुळे पोपिवषयी आदर कमी झाला. या घटनेमुळे दोन पोप िनवडयाची
कपना िनमाण झाली. इटालीचया धमगुंनी अबन सहावा याला पोप हणून िनवडल े तर
च धमगुंनी लेमंट पाचवा याची पोप हणून िनवड केली. या दोन गटाया कायपती
वेगळा होया. या काळाला यादवी युग हणतात . कारण दोही गट एकमेकांया िव
सतत झगडत होते. इ.स. १४०९ मये िपसा येथे संयु बैठकत ितसया च यची पोप munotes.in

Page 44

44हणून िनवड करयात आली . यामुळे तीन गट िनमाण झाले. या घटनेला 'महान पााय
धमिवह' असे हणतात . या घटनेमुळे धमसंथेिवषयीचा आदर कमी झाला. शेवटी रोमचा
िबशप हाच िन धमाचा मुख मानयात येऊ लागला .

३.३.९ मुणकल ेचा भाव :
बोधन चळवळीया काळात मुणकल ेचा शोध लागला . अनेक ंथांया हजारो
ती उपलध झाया . यामुळे सामाय माणसापय त ान पोहोचल े. मुणकल ेमुळेच
वैचारक ांती झाली. धमाचे सय वप लोकांया पयत पोहोचल े. परणामी धमसुधारणा
चळवळीला ारंभ झाला.

३.३.१० िवान , लेखक, धमसुधारणा नेते यांचे काय :
बोधन चळवळीया काळात अनेक िवान , लेखक यांनी धमसुधारणेची पाभूमी
तयार केली. यांनी धम, धमसंथेतील अनेक दोष, वैगुये, धमगुंचे चैनी-िवलासी जीवन
यावर चंड टीका केली. इरॅमस याने 'मूख तुती' या ंथातून अंध ेवर टीका केली. सर
थोमस मूर याने 'युटोिपयन ' या ंथात आदश समाजरचन ेचे िच रेखाटल े. अनेक धम
सुधारका ंनी आपया पतीन े समाजबोधनाच े काय केले. यामुळेच धमचळवळ सु
झाली.

आपली गती तपासा :

१) धमसुधारणा चळवळीची कारण े प करा .








३.४ धमसुधारणा चळवळीतील नेते

बोधनका ळातया सािहियक , तव , कलाव ंत व वैािनका ंनी चिलत
धमसेला धके देयास ारंभ केला. यामुळे आतून िकडल ेया धमसंथेला न कन
नवीन पती िनमाण करावी , असे लोकांना वाटू लागल े. संतापल ेया धमगुंनी अनेकांना
वाळीत टाकल े, तुंगात कडल े, पाखंडी ठरिवल े व मृयूदंडासारया कठोर िशा िदया .
तथािप धमसेलाच वेळोवेळी माघार यावी लागल े. या चळवळीत िविवध देशातील
धमसुधारणा चळवळीचे महवाच े नेते.
munotes.in

Page 45

45


१) जॉन िविलफ (इ.स. १३२० - इ.स. १३८४ ) :
१६ या शतकामय े धमसुधारणा चळवळीवर थम वगाचा मोठा भाव होता. या
चळवळीचा आवत क िकंवा धमसुधारणेया पहाटेचा तेजवी तारा असे जॉन िविलफ
याचे वणन केले जाते. तो वत: इंज धमगु असून ऑसफड िवापीठात धमशााचा
ायापक होता. याने बायबलच े भाषांतर केले. धमसंथेतील ाचार व अिन था
यावर टीका केया. याने येशुचा सय, दया, सेवा, ेमाचा संदेश लोकांना िदला. याने
इंलंडमय े जी चळवळ सु केली ितला 'लॉड चळवळ' असे हणतात . धमसेपेा
राजसा े आहे. 'टाईथ बंदीची' चळवळ सु केली. यास पाखंडी ठरवून मृयूदंडाची
िशा िदली. याचे ेत उिकरड ्यावर टाकयात आले.

२) ा. जॉन हस (इ.स. १३६९ - इ.स. १४१५ ) :
िविलफयाच अनुयायांपैक ाग िवापीठातील झेक ायापक जॉन हस याने
िविलफच े काय पुढे सु केले. याया यनान े बोटेिमयामय े चळवळ सु झाली.
पोपया सेवर िनयंण असाव े. वगाीसाठी पोपया दलाला ंची गरज काय? चचला
संपीची गरज काय? असे अनेक िनमाण कन याने धमसेवर कठोर टीका केली.
पोपनी याला िजवंत जाळून मारले.

३) चलीन (इ.स. १४५५ - इ.स. १५५२ ) :
धमसुधारणा चळवळीची पाभूमी तयार करयाच े काम चलीन याने केले. हा
भाषा शा आिण िहू भाषेचा पंिडत होता. याने बायबलया लॅटीन आवृीतील दोष
दाखव ून िदले. चलीन हा मानवतावादी होता.

४) डेिसडेरयस इरॅसमस (इ.स. १४६६ - इ.स. १५३६ ) :
हा डच पंिडत असून अयंत गरीबीत ून वर आलेला होता. सव आयुय जमनी,
ास, इंलंड, इटाली या देशांत गेले. काही काळ टीन येथील धममठ सांभाळले. याची munotes.in

Page 46

46लेखनश ैली उपरोधामक वपाची होती. याने 'इन ेज ऑफ फोली' (मूख तुती) या
ंथातून धमसंथेया अिन थेवर टीका केली. मािटन यूथरया ोधाप ेाही
इरॅमसया िवनोदान े पोपचे जात नुकसान केले असे हटल े जाते.



५) आिलरच िववंगली (इ.स. १४८४ - इ.स. १५३१ ) :
आिलरच िववंगलीने वीझल डमय े धमसुधारण ेला ारंभ केला. हा रोमन
कॅथॉिलक चचचा सुधारणावादी धमगु होता. चचमधील गैरकारावर याने टीका केली.
युथरचा कायाचा व िवचाराचा भाव यायावर होता. याने कॅलिहन पंथाची थापना
केली. याया कायामुळे शहरी िवभागात ोटेटंट कॅटोस आिण ामीण िवभागात
कॅथॉिलक कॅटोस यायात यु सु झाले. कॅपेल येथील लढाईत इ.स. १५३१ मये
मारला गेला. याया मृयूनंतरही ोटेटंट पंथाचा भाव वाढू लागला .

६) जॉन नॉस (इ.स. १५०५ - इ.स. १५७२ ) :
रोमन कॅथॉिलक पोपया वचवाखाल ून कॉटल ंड धमपीठ मु करयाची
कामिगरी केली. कॉिटश धमसंथेचा पाया घालयाच े ेय नॉसलाच जाते. याचा
Appellation हा ंथ िस आहे. कॉट लंडमधील ोटेटंट हे युरटन शाखेचे असून
यांना ेिबटेरअन असे हणतात .

munotes.in

Page 47

47७) जॉन कॅिलहन (इ.स. १५०९ - इ.स. १५६४ ) :
हा च िवान असून याने युथरया ोटेटंट पंथाचा सार ास, वीस ,
हॉलंड, जमनी, हंगेरी, कॉट लंडमय े केला. याया कायाचे मुख क िजिनहा होते.
इ.स. १५३६ मये Institutes of christion Religion हा ंथ िस केला.
कॅिलहनया पंथाला युरटन असे नाव िमळाले. आपया कडक िशतीम ुळे कॅिलहनला
काही लोक कमठ हकुमशाह हणून संबोधतात .

३.५ मािटन युथरचे काय (इ.स. १४८३ - इ.स. १५४६ )

युरोपातील धमसुधारण ेचा अदूत मािटन युथरचा जम जमनीया सॅसनी
ांतातील आईलबन या िठकाणी इ.स. १४८३ मये एका खाण कामगारा ंया कुटुंबात
झाला. याने अनेक अडचणवर मात कन एरफट िवापीठात उच िशण पूण केले.
िवटेनबग िवापीठामय े धम व तवानाचा ायापक झाला. याने रोम कॅथॉिलक
धमसंघटनेचा काही काळ पुरकार केला. सेट पॉलया 'माणूस - ेनेच मु िमळवू
शकतो '. या उपदेशाने धमाचे खरे रहय समजल े. तेहापास ून मािटन युथरने धमगु
व नीती धमावर टीका सु केली. तो धमसेिवचा मुख बंडखोर बनला . याने
धमसुधारण ेसाठी काय पुढीलमाण े केले.

३.५.१ पापम ु दाखया ंची िव करण :
मािटन युथर िवटेनबग येथे आपला यवसाय करत असताना पोप दहावा िलओ
याने सट पीटरया चचचे बांधकाम सु केले. यासाठी पापमुची शितप े िवकून
लोकांकडून पैसा उकरयास ारंभ केला. या जगात यांनी पाप केले असेल यांना या
पापाबल मृयूनंतर िशा भोगावी लागत े. जो कोणी पापमु दाखल े पोपकड ून िवकत
घेईल याला याया मृयुनंतर अशी िशा भोगावी लागणार नाही, असा धमसंथेकडून
चार करयात आला. टेटझेट नावाया धमसंथेया अिधकाया ने देणगीचा पैसा
वत:साठी वापरला या काराचा मािटनने जाहीरपण े िधकार केला.
munotes.in

Page 48

48


३.५.२ युथरचे ९५ हरकतीच े मुे :
पोप दहावा िलओ याचा ितिनधी टेटझेल नावाचा िबशप िवटेनबगला आल.
मािटनने पापमुया दाखयािवषयीची आपली लेखी ितिया याने िस केली. लेखी
खिलताची एक त िवटेनबगया चचया वेशारावर लावली . या खिलयामय े हरकतीच े
९५ मुे असयान े याला 'नाईटी फाईह थेिसस' असे हणतात . यामुळे पोपने इ.स.
१५१७ मये युथरला धमबिहक ृत करयाचा आदेश िस केला. याच वेळी पोप
हणाला ’हे आदेश, या अथ तू येशूिताया सचा िशयाची िपळवणूक करतोय या
अथ हा अनी तुला भमसात करो.“

३.५.३ पोपच े मािटन युथरिवरोधी फमान :
युथरने पोपया मुकुटावर व धमगुंया पोटावर हार केला. इ.स. १५२० मये
युथरवर पाखंडीपणाच े ४१ आरोप आिण इ.स. १५२१ मये धमोह व राजोह केयाचा
आरोप ठेवयात आला . िजवंत जाळयाची िशा देयात आली . रोमन सट पाचवा चास
याला हकूम िदला. यानेही आपल े राय, संपी आिण सवव पणाला लावून बंडखोर
युथरया चळवळीची पाळेमुळे खणून टाकयाचा िनधार केला.


munotes.in

Page 49

49३.५.४ वस परषद :
पोपने जमन राजांची व धमगुंची इ.स. १५२९ मये वस येथे सभा बोलवली . या
सभेत युथरला बोलवयात आले. तेथेही बाणेदारपणा कायम होता. या धमसभेसमोर,
सद्सिव ेक बुीया िवरोधी वतन करणे योय िकंवा सुरित नाही, असा युिवाद केला.
आपल े मत बायबलमधील तवांशी सुसंगत आहे, असे ठाम ितपादनही केले. या वेळी
याला पाखंडी ठरवून िजवंत जाळले असत े; परंतु सॅसनीचा राजा ेिक याने याला
आपया वाड्यात काही िदवस लपवून ठेवले. या काळात बायबलच े जमन भाषेत भाषांतर
केले.

३.५.५ वतं चचची थापना :
धमेात धमगुंनी िनमाण केलेया मक समज ुती व अनाचार लोकांया
िनदशनास आणया . धमाचे शु वप प झाले. जमनीतील राजे, सरदार , सामाय
लोक आिण काही धमगु यांचा युथरला पािठंबा होता. यांया जोरावरच युथरने
आतापय त पोपशी संघष केला. शेवटची इ.स. १५२२ मये नवीन चचची थापना केली.
या चचमये मयथ धमगुची लुडबूड नहती िकंवा कमकांडाचा बुजबुजाट नहता .
यामुळे अनेकांनी नवीन चच व धमाला पािठंबा िदला.

३.५.६ युथरवाद / युदॅरिनझम :
जमनीचा राजा पाचवा चास हा पेनिव मोिहम ेवर असता ना युथरने आपल े
िवचार जमनीमय े सामाय माणसापय त पोहोचवल े. या िवचारा ंना 'युथरवाद ' असे
हणतात . याने जमनीतील सरदारा ंना जे आवाहन केले ते 'अॅेस दुदी नोिबिलटी ऑफ दी
जमन नेशन' या नावान े िस आहे. यास सरदारान े मोठ्या माणात पािठंबा िदला.
युथरवादाच े महवाच े िसांत पुढीलमाण े -

१) िती धिमयांनी बायबल व यातील तवावर संपूण िवास ठेवून ते माणभ ूत मानाव े.
२) धमगुंना िववाह करयास परवानगी असावी .
३) मठ ही संथा आिण यामधील िभू व िभूणी ही पत बंद करावी .
४) धमसंथेतील पोप, आच िबशप, िबशप ही पदे र करावी .
५) जमन चचमधील ाथना व उपासना जमन भाषेतून करयात यावी.

रोमन कॅथॉिलक चचचा मुख रोमन सट याने असे फमान काढल े क,
'जमनीतील कोणयाही राजान े हा पंथ वीका नये'. युथरवाा ंनी याचा िनषेध केला.
तेहा कॅथॉिलक यांना बंडखोर पाखंडी - ोटेटंट हणून लागल े. यामुळे युथरया
धमचचला ोटेटंट पंथ असे नाव ा झाले.


munotes.in

Page 50

50३.५.७ जमनीतील शेतकरी चळवळ :
दिण जमनीतील शेतकया ने जमीनदाराया अयायािव चळवळ सु केली.
युथरने सरदार , जमीनदार यांना पािठंबा िदला व सैय बळाचा उपयोग करयाचा सला
िदला. यामुळे एक लाख शेतकरी मरण पावल े. यामुळे शेतकरी युथरया िवरोधात गेले.
नंतर याने या चळवळीतून अंग काढून घेतले; परंतु याचा परणाम झाला. साधारणत :
उरेकडे युथरचा प तर दिण ेकडे रोमन कॅथॉिलक प िनमान झाला.

३.५.८ ऑजबग येथे शांतता तट :
जमनीमय े ोटेटंट व रोमन कॅथॉिलक यांयात वारंवार संघष घडून येऊ
लागल े. इ.स. १५५५ मये ऑजबग येथे जमन राया ंनी एक येऊन सवानुमते असे
ठरिवल े क, कॅथॉिलक व ोटेटंट यापैक कोणया चचचा वीकार करायचा हे ठरिवयाच े
अिधकार येकाला िदला. यानुसार येक राजाला वातंय िमळाले.

आपली गती तपासा :

१) मािटन युथरया कायाचा आढावा या.







३.६ धमसुधारणा चळवळीचे वप :

मयय ुगात जगात धमसेचा पगडा सव ेावर िनमाण झालेला होता. अनेक
देशात राजस ेवर धमसेचे वचव होते. तर काही देशात राजसाच धमगुंया हाती
होती. धमगुंया चैनी व ऐषारामी जीवनाला पायबंद घालण े आिण सामाय जनतेला खया
धमतवांची चीती आणून देणे, ही या चळवळीची उिे होती. सोळाया शतकाया ारंभी
ही चळवळ केवळ हाताया बोटावर मोजता येयाजोया थोड्या िवचारव ंतापुरतीच मयािदत
होती. ितचा सार नयान े उदयास आलेया रायातील राजे, सट आिण मयमवग व
शेतकरी वग अशा समाजाया सव थरामय े झाला. काही छोट्या धमािधकाया नी बड्या
धमािधकाया या िवरोधी चळवळीत भाग घेतला. या िवरोधका ंनी रोमन कॅथॉिलक पंथातील
चिलत वाईट चालीरीतीचा िनषेध - (ोटेट) कन धमपंथाचा याग केला. असा िनषेध
करणाया ना ोटेटंट्स या नावान े ओळखले जाऊ लागल े.


munotes.in

Page 51

51३.७ युरोपमय े धमसुधारणा चळवळीचा सार

३.७.१ जमनीत धमसुधारणा चळवळीचा सार :
धमसुधारणा चळवळीचा उगम जमनीमय े झाला. याची िविवध कारण े हणज े
जमन लोकांमये रोमन कॅथॉिलक पंथािवषयी जात आथा नहती . रोम-जमन यांयात
खूप अंतर असयान े रोमन चचचा भाव जमनीवर पडला नाही. यांया हकमाच े पालन
करणारी मयवत संथा नहती . जमन राजे पोपला आपला ितपध समजत असे.
मािटन युथरने जमनीत उदयाला आलेया रावादास ोसाहन िदले. जमनीतून
पोपकड े जाणारा पैसा बंद कन लोककयाणासाठी राजे लोकांनी खच केला. सामाय
लोकांना पोपया ाचारी जीवनाचा कंटाळा आलेला होता. वरील सव कारणा ंमुळेच
जमनीत धमसुधारणा चळवळीचा उगम झाला. याचा सार सव युरोपमय े झाला.

३.७.२ वीझल डमधील धमसुधारणा चळवळीचा सार :
वीझलडमय े सार पावल ेया कॅलिहन पंथाचा संथापक अलरच िवंगली
होता. याने रोमन कॅथॉिलक धमािव बंड पुकारल े. धमपद ेशकांचे चय आिण धािमक
िवभूतीचे अवातव पूजन यावर टीका केली. धमसुधारण ेया चळवळीत युथरनंतर जॉन
कॅलिहन याचा मांक लागतो . याने या िवचारा ंचा व मतांचा सार केला यास
कॉिविनझम हणतात . याया मतांचा भाव हा◌ॅलंड, बेिजयम , दिण ास,
पोलंड, हंगेरी इ. देशांत होता.

३.७.३ इंलंडमधील धमसुधारणा चळवळ :
इंलंडमय े जॉन िविलफया काळापासून धमसंथेिव आवाज उठवला होता.
परंतु यात हे काम इंलंडचा राजा आठवा हेी याने केले. याला याची पनी कॅथेराईन
िहयापास ून घटफोट हवा होता. पण पोपने यास नकार िदला. यामुळे राजान े
घटफोटाला पालमटमय े मायता िमळवली. तसेच राजा हा इंलंडचा धममुख व यास
िबशपची नेमणूक करयाच े अिधकार आहेत, असे पालमटने जाहीर केले. सहाया
एडवड या काळात इंलंड हे ोटेटंट पंथीय बनले. चचमये हटली जाणारी ोे इंजी
भाषेत भाषांतरीत केली. इ.स. १५५३ मये मेरी गादीवर आली . ितया काळात रोमन
कॅथॉिलक बिल बनयाचा यन करत होते. एिलझाब ेथ राणीया काळात अँिलकन चच
भकम पायावर िथर झाले. ितने वत:ला सुीम गहनर हा हा घेतला. या काळात
पालमटने ॲिलकन चचची धमसूे िवतृत वपात तयार केली. '३९ कलम े' या नावान े
ही सूे ओळखली जातात .

३.७.४ ासमधील धमसुधारणा चळवळ :
ासमय े राजा हेी दुसरा याने ोटेटंट पंथीय लोकांचा छळ केला. तरी पण
यांची संया वाढली . कॅलिहनया भावाम ुळे ोटेटंट पंथीय चचची थापना झाली.
कॅलिहनया अनुयायांना 'ुजेनॉट' असे हणतात .
munotes.in

Page 52

52३.७.५ कॉट लंडमधील धमसुधारणा चळवळ :
कॉट लंड रोमन कॅथॉिलक चचपासून मु करयाची कामिगरी जॉन नॉस याने
केली. इंलंडपूव या चळवळीचा ारंभ झाला होता. कॉट लंडमधील ोटेटंट पंिथयांना
'ेस िबटेरयन' असे हणतात .

३.८ रोमन कॅथॉिल क पंथाची ितधम सुधारणा चळवळ

रोमन कॅथॉिलक धमसंथेिव जॉन िविलफ व मािटन युथरनी धमसुधारणा
चळवळीला ारंभ कन ोटेटंट पंथाची थापना केली. थोड्याच काळात जमनी, इंलंड,
ास, वीस , हॉलंड इ. देशात लोकियता िमळाली. अनेक राजांनी हा पंथ राजधम
हणून वीकार केला. याचा परणाम कॅथॉिलक पंथावर झाला.

३.८.१ ितधम सुधारणा चळवळ हणज े काय?
िन धमाया कर पुरकया नाही धमाचे वप बदलयाची गरज वाटू
लागली . िन धमातील दोष दूर करता येतील असे यांना वाटत होते. रोमन कॅथॉिलक
धम कायम ठेवून यात सुधारणा केया. धमसंथा संघिटत करयाचा यन केला.
यालाच 'ित धमसुधारणा ' (Counter Reformation) असे हणतात . ित धमसुधारणा
चळवळीचा मुय हेतू हणज े - ोटेटंट पंथाया साराला पायबंद घालण े. धमसंथेतील
दोष दूर कन दम बळ बनवण े. या चळवळीया मुख नेयांनी चार कलमी कायम हाती
घेतला तो हणज े १) रोमन कॅथॉिलक पंथाया िवरोधका ंना िशा करणे २) धमसंथेमये
आवयक या सुधारणा करणे ३) सुधारीत धमाचा सार करणे. ४) िनरिनरा या मागाने
समाजा ची सेवा करणे होय. यांनी आपया कामाया जबाबदाया पुढीलमाण े सोपवया
होया . इिविजशन या संथेकडे िवरोधका ंना िशा करयाची जबाबदारी सोपिवयात
आली . कॉिस ऑफ ट या धमसभेने धमसंथेमये सुधारणा करयाच े काम हाती घेतले.
सोसायटी ऑफ सट िजझस या संघटनेने धमसार व समाजस ेवा यासंबंधीची जबाबदारी
आपयाकड े घेतली.

३.८.२ इिविजश न संथेचे काय :
ित धमसुधारणा चळवळीपूव ही संथा पेनमय े थापन झाली होती.
पॅिनशराजान े ितचा उपयोग पाखंडीचा बंदोबत करणे, टीकाकार व िवरोधका ंवर कारवाई
करणे. कॅराफा यांया सूचनेनुसार धमिवरोधका ंचा बंदोबत करयासाठी जुलै १५४२ मये
पोपने रोमन इिविजशन या संथेची थापना केली. या संथेची कायपती रानटी
असयान े सामाय लोकांना ितची दहशत वाटत असे.

३.८.३ ितस ुधारणा चळवळीस पोपची मदत :
मययुगात सट ािसस व सट डॉिमिनक यांया अनुयायांनी कॅथॉिलक
धमसंथेत िविवध सुधारणा घडिवयाया िदशेने यन केले. ितसरा व चौथा पॉल, पाचवा
पायस , पाचवा िससट ्स या सव पोपनी धमसंथेमये आवयक या सुधारणा कन, munotes.in

Page 53

53अिधक नीितमान बनवयाचा यन केला. पंधराया शतकामय े भरलेया कॉटस
येथील धम परषद ेमये काही सुधारणा वीकारया . धमािधकाया ना ानाीच े िशण
देणे. धमािधकाया ना िनयम व िनबध घालून िदले. बायबलच े िविवध भाषेत भाषांतरे केली.
इटालीमय े ाथना मंडळे आिण छोटी धममंडळे थापन केली. या मायमात ून यापक व
संघिटत असा यन केला.

३.८.४ ट धमपरषद आिण िनणय :
पोपया सेची पुनितापना करणे आिण ोटेटंट झालेयांना पुहा कॅथॉिलक
पंथात आणण े, या हेतूने इ.स. १५४५ मये ट येथे एक धमपरषद बोलावयात आली .
इ.स. १५४५ ते ६३ अशी १८ वष ही परषद काय करीत होती. ितचे अयथान पोप
ितसरा पॉल हा होता. या परषद ेने पुढीलमाण े घोषणा / िनणय घेतले. १) कॅथॉिलक
धमतंात िनमाण झालेली िवसंगती, संिदधता , िमयामार हे दोष काढून टाकयात आले.
२) कॅथॉिलक पंथ हाच अिधक ृत िती धम पंथ होय. ३) पोप हाच एकमेव धमगु होय.
४) पापमुचे दाखल े देणे बंद करयात आले. ५) पाखंडी मताचा व िवचारा ंचा चार
करणारी पुतके िनाव ंतांनी वाचू नये. ६) अनैितक आचरण व ाचार करणाया धमगुंना
जरब बसिवयासा ठी कडक िनयम तयार करयात यावे. ७) धम यायालय पुहा सु
करयात येईल.

३.८.५ इनेिशयस लायोलाया सोसायटी ऑफ जीझसच े काय :
रोमन कॅथॉिलक पंथाची गेलेली िता पुहा िमळिवयासाठी आिण अंतगत
सुधारणा घडवून आणयासाठी अनेक संदाय थापन करयात आले. पॅिनश
धमपद ेशक इनेिशयस लायोला याने इ.स. १५४० मये सोसायटी ऑफ जीझस ही संथा
थापन केली. सैिनक िवचारा ंचा व िशतीचा संघटनेवर भाव होता. या पंथाया
अनुयायांनाच जसुईट असे हणतात . पुढे लायोलाया या पंथाला जेसुईट पंथ हणून
लोकियता िमळाली. हा सुधारणावादी पंथ ोटेटंटचा या कर शू व कॅथॉिलकांचा
पािठराखा बनला . धमरण, याग, सदाचरण , सेवा, भूतदया, जनकयाण , साधी राहणी
व मानवतावाद ही या धमपंथाची तवे होती.

कॅथॉिलक धम व पोप यांयावर िना य केली. िठकिठकाणी िमशस सु
केया. शाळा, कॉलेजारे िशणाचा सार केला. ािणमााची सेवा करयासाठी शुूषा
पथके, णालय े, अनाथालय े इ. सु केले. या पंथाचा सार पेन, इटली , ऑिया ,
ास, पोलंड, बेिजयम , अमेरका, चीन, भारत, आिका येथे झाला.






munotes.in

Page 54

54आपली गती तपासा :

१) ितधम सुधारणा चळवळीचा आढावा या.







३.९ धमसुधारणा चळवळीचे परणाम

३.९.१ िन धमाची िवभागणी :
धमसुधारणा चळवळीमुळे रोमन कॅथॉिलक आिण ोटेटंट अशा दोन गटात
िन धम व समजा िवभागला गेला. यांची वतं धमपीठे थापन झाली. काळाया
ओघात यामय े अनेक उपपंथ िनमाण झाले. इंलंड व जमनीसारखी मुख राे ोटेटंट
बनली .

३.९.२ मोठ्या माणात ंथिनिम ती :
धमसुधारणा चळवळीमुळे सामाय माणसाला धमाची मािहती झाली.
सवसामाया ंपयत आपया धमाचे, पंथाचे िवचार व तवान पोहोचवयासाठी अनेकांनी
ंथरचना केली. यामुळे चंड माणात ंथिनिम ती झाली.

३.९.३ धमसंथेचे व पोपच े महव कमी झाले :
धमसंथेतील अनाचार , अनागदी , कारभार , िवलासी जीवन , धमगुंचे बहचिचत
व तथाकिथत चय , भदू संताची बुवाबाजी , धमसंथेत गैरकार यावर धमसुधारका ंनी
व िवरोधका ंनी टीका केली. यामुळे धमसंथेचे व पोपचे महव कमी झाले.

३.९.४ युरोपमय े शांतता व सुयवथा न झाली :
युरोपमय े िती समाजात दोन पंथ िनमान झाले. एकमेकांनी एकमेकांवर
अयाय व अयाचार सु केला. कॅथॉिलक इिकन , िमशनकड ून ोटेटंटचा छळ कन
िजवंत जाळले. राणी मेरीने इंज ोटेटंट लोकांची चंड कल केली हणून ती
'रिपपास ू मरी' हणून कुिस झाली. सहावा एडवड , पिहली राणी एिलझाब ेथ यांनी
कॅथॉिलकांचा छळ केला. यामुळे युरोपात शांतता व सुयवथा न झाली.

३.९.५ राजसा मु व बळ बनली :
ोटेटंट पंथ वीकारल ेया देशात चचया संथा व यांची मालमा सरकार
जमा झाली. अनेक देशात राजा हा रायाचा व धमाचा मुख बनला . अिनय ंित munotes.in

Page 55

55राजस ेया तवाला चालना िमळाली. यामुळे धमाचा राजस ेला असल ेला शह गेला.
राजसा मु व बळ बनली .

३.९.६ धमगुचे ेव व मेदारी संपली :
धािमक व सामािजक ेात धमगुंची मेदारी होती. यावरच धमसुधारणा
चळवळीने हार केला. यांची जुलमी व अयायी राजवट न केली. धमसुधारका ंनी धािमक
ेात नवे िवचार मांडले. यामुळेच युरोपात बौिक ांती सु झाली. परणामी धमगुंचे
ेव व मेदारी न झाली.

३.९.७ कला व कलाव ंत यांची हानी :
पूवया काळी चचची इमारत कलाकौशय े नटलेली व थाटात बांधत. परंतु
ोटेटंट पंथाया िशकवणीम ुळे, यांनी बांधलेया चचमये अयंत साधेपणा ठेवला.
यामुळे कला व कलाव ंतांना वत:ची कसब दाखिवयाच े एक उकृ े न झाली.
परणामी यांची हानी झाली.

३.९.८ चचया राीयीकरणास चालन :
ोटेटंट पंथ वीकारल ेया देशात चचची सव मालमा सरकार जमा झाली. या
ेातील कामे व नीती सरकारया अिधकारात गेली. जे सरकारच े धोरण असेल ते सव
चचला बंधनकारक असे. यामुळे चचया राीयीकरणास चालना िमळाली.

३.९.९ िशणाचा सार :
धमसुधारका ंया यनाम ुळे शाळा, कॉलेज यांयाार े िशणाचा सार झाला.
लोकांची धािमक फसवण ूक होऊ नये यासाठी येक यस बायबल वाचता आले
पािहज े, असे यथर व कॅलिहन यांनी सांिगतल े होते. यामुळेच युरोपमय े िशणाचा
सार मोठ्या माणात झाला.

३.९.१० उोग यापार वाढ :
मयय ुगीन परंपरेची बंधने नाहीशी झायाम ुळे उोगध ंदे आिण यापार वाढू
लागला . सावकारी हा कायद ेशीर यवहार ठरला. खाजगी मालमा परमेरी कृपासाद व
मानवी माच े फळ अशी भावना िनमाण झाली. खाजगी मालमा , हक, यिवात ंय,
उदारमतवाद ही तवे कमीअिधक माणात सव पंथांनी वीकारली होती.

३.९.११ ितस ुधारणा चळवळ :
धमसुधारणा चळवळीमुळे िन धमात अनेक सुधारणा घडून आया . ोटेटंट
चळवळीला शह देयासाठी रोमन कॅथॉिलक पंथाने ित धमसुधारणा चळवळ सु केली.
यांनी धमाचा सार करयासाठी 'सोसायटी ऑफ जीझस ' यासारया संघटना थापन
केया. चचची पुनरचना व लोककयाणाची कामे केली.
munotes.in

Page 56

56३.९.१२ िवान व यिवात ंयाचा िवकास :
धमसुधारण ेया चळवळीमुळे जनमानसावरील धमसंथेचे वचव कमी झाले.
आयािमक , धािमक ेात यच े सावभौमव ोटेटंट पंथाला माय असयाम ुळे
यिवात ंयाचा व िवानाचा िवकास झाला.

३.९.१३ धािमक असिहण ुता िनमाण झाली :
धमसुधारण ेचा वाईट परणाम हणज े काही िठकाणी धािमक असिहण ुता िनमाण
झाली. अनेक िठकाणी वेगवेगळे पंथ उदयाला आले. आपलाच पंथ े, सय, सुसंकृत
आहे हे दाखिवयाचा यन सु झाला. शुतेया तीतेवन काही िठकाणी युरीठनस
पंथ उदयास आला . अनेक िठकाणी वेगवेगया पंथात लढाया झाया . धमाया नावाखाली
अय पंिथयांचा छळही सु झाला.

३.९.१४ आधुिनक काळाचा ारंभ :
बोधन चळवळ, नवीन जगाचा शोध आिण धमसुधारणा चळवळ यामुळे
अंधारयुगाचा शेवट होऊन आधुिनक काळाचा ारंभ झाला. धमसुधारणा चळवळीने धम,
धमसंथा, समाजजीवन आिण यातील अंधा यांयात बदल घडवून आला . धमाची
अनेक बंधने दूर केली. धमगुंया जीवनाला पायबंद घातला . यामुळे सव ेात वैचारक
ांती िनमाण झाली.

आपली गती तपासा :

१) धमसुधारणा चळवळीचे परणाम सांगा.







३.१० सारांश

मयमय ुिगन कालख ंडामय े धमामये जे दोष िनमाण झाले होते ते दूर
करयासाठी िवचारव ंतांनी जे यन केले िकंवा जी चळवळ सु केली यास धमसुधारणा
चळवळ असे हणतात . या चळवळीला अनेक घटक जबाबदार होते. धमसंथा (चच)
िवरोधी मािटन युथरने भावीपण े काय कन धमातील दोष दूर करयाच े यन केले.
यामुळे िन धमामये दोन पंथ िनमाण झाले. दोहीही पंथाने युरोपमय े आपया
पंथाचा सार करयाचा यन केला. यातून अनेक वाद झाले. सनातनी पंथानेही
आपयातील दोष दूर करयाचा यन केला. याला ितधम सुधारणा चळवळ हणतात . munotes.in

Page 57

57या धमसुधारणा चळवळीचा सामािजक , धािमक व सांकृितक जीवनावर मोठ्या माणात
परणाम झाला.

३.११

१) धमसुधारणा चळवळ हणज े काय याची कारण े सांगा.
२) मािटन युथरया कायाचे मुयमापन करा.
३) धमसुधारणा चळवळीचा परणामाचा आढावा या.
४) टीपा िलहा.
१) धमसुधारणा चळवळीचे वप
२) युरोपमय े धमसुधारणा चळवळीचा सार
३) ितधम सुधारणा चळवळ
४) धमसुधारणा चळवळीचे नेते / िवचारव ंत






















munotes.in

Page 58

58४

अमेरकन राया ंती

घटक रचना :

४.० उिे
४.१ तावना
४.२ अमेरकन राया ंतीची कारण े
४.३ अमेरकन वातंय युाची वाटचाल
४.४ अमेरकन वसाहतीच े यात वातंययु
४.५ अमेरकन वातंययुातील यशापयशाची कारण े
४.६ अमेरकन वातंययुाचे परणाम
४.७ सारांश
४.८

४.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) अमेरकन राया ंतीची कारण े समजाव ून देणे.
२) अमेरकन वातंययुाचे वप याची वाटचाल याची मािहती ा करणे.
३) अमेरकन राया ंतीया यशापयशाची मािहती समजाव ून देणे.
४) अमेरकन वातंययुाने कोणकोणत े परणाम झाले याचा आढावा घेणे.

४.१ तावना

युरोपीय देशांचे आिशयाई देशांशी ाचीन काळापासून यापारी संबंध होते.
कॉटॅिटनोपल हे दोन खंडाया यापाराच े मुख क होते. ते इ.स. १४५३ मये तुकानी
िजंकले. यामुळे नवीन जलमाग शोधयासाठी मोहीम युरोपीय राांनी हाती घेतली.
ितोफर कोलंबसने इ.स. १४९२ मये अमेरकेचा शोध लावला . १५ या शतकापास ून
वसाहतवादाला ारंभ झाला. १६ या शतकात पेन व पोतुगाल तर १७ या शतकात
इंलंड व ास यांनी वसाहती थापन करयात आघाडी िनमाण केली. उर अमेरकेत
इंलंडने वसाहत थापन केली, तर सवािष क युाने ासया वसाहतीवर इंलंडने ताबा
िमळवला. या नया वसाहतीमय े अनेक लोकांनी थला ंतर कन थाियक झाले.
कालांतराने अमेरकेतील वसाहतीन े इंलंडिव वातंययु सु केले. या munotes.in

Page 59

59वातंययुाने राजकय ेात अनेक नया संकपना उदयास आया . तसेच सामािजक
व आिथक ेात परवत ने झाली. यामुळे या वातंययुाला राया ंती हणज ेच
अमेरकन राया ंती असे हणतात .

४.२ अमेरकन राया ंतीची कारण े

४.२.१ अमेरकन वसाहतीच े वप :
इंजांनी इ.स. १६०६ ते १७३३ पयत अटला ंिटक समु िकनाया वर तेरा
वसाहती थापन केया. याय माऊथ कंपनीला मेनमधील केनेवेट नदीवर वसाहत थापन
करयात अपयश आले; परंतु लंडन कंपनीने जेस नदीवर जेसटाऊन येथे
कायमवपाची वसाहत थापन केली. इंलंडया वसाहतीच े िवभागणी पुढीलमाण े -
उर भागातील वसाहती - या देशात कनेिफटक ुट, यू हॅपशायर , हड आयल ंड,
मॅसाय ुसेट्स या वसाहती होया. वसाहतीतील लोकांना इंलंडया िनयंणाच े व राजा
टुअट याने केलेली धािमक व राजकय िपळवणूक याबल चंड राग होता. मय
भागातील वसाहती - या देशात यूयॉक, यूजस, पेिसवािनमा , मेरीलँड, िडलान ेअर
इ. वसाहती होया. येथील लोक कॅथॉिलक पंथाचे होते. दिण ेकडील वसाहती - या
देशात जॉिजया, हिजिनया वसाहती होया . या देशात कापूस, तंबाखू िपके मोठ्या
माणात होती. िनो शेतीची कामे करीत असे. ीमंत शेतमालक ििटशांशी एकिन राहत
असे. यापारी , शेतमजूर, शेतमालक असे संिम लोक राहत असे. इंलंडपेा यांचा
समाज िभन होता. यातूनच इंज अयाय , अयाचार करीत असे.

४.२.२ वसाहतीबाबत िकोन बदलला :
युरोपातील परिथती वसाहतकारा ंना ोसािहत करणारी होती. दरी , बेकार,
धमछळाला कंटाळलेया अनेक लोकांनी अमेरकेत थला ंतर केले. इंलंडया राजान ेही
वदेशातील गुहेगारी, बेकारी व लोकस ंयेचा सुटावा हणून िविवध कारया सनदा
िदया . वसाहतीतील लोकांना चंड वातंय व सवलती िदया . याचा फायदा घेऊन
वसाहतकारा ंनी वतं नवा समाज िनमाण केला. राजकय संथा थापन केया. यावर
ारंभी कोणाच ेही बंधन नहत े. इंलंडने वत:या वाथा साठी वसाहतीवर दडपशाहीच े
धोरण वीकारल े. याला उर हणून अमेरकन लोकांनी लढा िदला.

४.२.३ लोकशाहीधान वयंशा यवथ ेवर अितमण :
नवीन वसाहतीत आलेया लोकांनी इंलंडया यिवात ंयाया व ाितिनिधक
लोकशाहीया कपना आपयाबरोबर आणया होया . येथील लोकांचे वातंय
इंलडंमाण ेच होते. सावजिनक कायदा , पंच पती , तसेच गावांची नावे, थािनक
वराय संथा, पॅरस टाऊनशीप , मॅनोरअल पती शायर वा कटी धमसंथेतील
ेसिबट ेरयन धमपद ेशक नेमयाची था इयादी रचना इंलंडया धतवर होती. तेथे
लोकशाहीधान वयंशासनाची िनिमती केली. शासनाया सोयीसाठी िवधी मंडळ, munotes.in

Page 60

60नगरसभा थापन केया. यामय े वसाहतीया ितिनधीचा समाव ेश होता. रायपाल हा
अमेरकनच होता. याया वेतनास कायद े मंडळाची मंजुरी होती. इंलंडमाण े राजा िकंवा
सरंजामदाराचा शासनावर पगडा नहता हणज े वसाहतीमय े वावल ंबनाच े तव होते.
आपण आपला कारभार इंलंडपास ून वतं क शकतो , असा आमिवास असतानाही
इंजांनी लोकशाहीिन शासनावर अितमण केले तेहा याचा िधकार करयासाठी
अमेरकेने वातंययु सु केले.

४.२.४ इंजांचा वािणयवाद :
वसाहती या मातृभूमीया कयाणासाठी आहेत असा समज युरोपीय राांचा
होता. इंलंड हे पके वसाहतवादी व यापारी वृीचे होते. वसाहतीवर िविवध राजकय व
आिथक बंधने लादून याचे सातयान े शोषण केले. यामुळे वसाहतीमध ून असंतोष िनमाण
झाला. १७ या व १८ या शतकात येक देशाचे आिथक धोरण वािणयवाद / वािणय
तवानावर आधारल ेले होते. या तवान ुसार आयातीप ेा िनयात वाढीला महव िदले होते.
वसाहतीकड े पाहयाचा िकोन हणज े देशात सोने-चांदीची आयात वाढते. पैसा हा
यापार व उोगात गुंतवयास उपयोगी पडेल. युकाळात सैय व नौदलाया वाढीस
उपयोगी पडेल. खरेदीपेा िव जात होईल. कचा मालाचा पुरवठा करणारी क व
पया मालाची बाजारप ेठ. यामध ून मातृभूमी समृ संपन होईल या वािणयवादाया
भावाम ुळेच इंलंडने वसाहतीवर अनेक यापारी बंधने घातली . यातूनच वातंययु सु
झाले.

४.२.५ शेती उपादन िववर इंजांचे िनबध :
अन, व, िनवारा हे वसाहतीला भेडसावत होते. वसाहतकारा ंना या ावर
मात कन िविवध उोग व शेती यवसायाला ारंभ केला. तंबाखू, नीळ, भात या
िपकांमधून चंड नफा िमळाला. यामुळे इंज शासनकया नी या उपादन िववर िनबध
घातल े. यातून अमेरका-इंलंड यांयात दुरावा िनमाण झाला. यातूनच वातंययुाला
सुवात झाली.

४.२.६ नौकानयनिवषयक कायद े :
ििटश यापारवादी धोरणा ची अंमलबजावणी ऑिलहर कॉबेलया
राजवटीपास ून करया त आली . यासाठी ििटश संसदेने अमेरकेतील वसाहतीस ंबंधी
महवप ूण कायद े केले. वसाहतीचा उपयोग मातृदेशाया यापारी भरभराटीसाठी हावा या
उेशाने ििटश संसदेने पुढीलमाण े कायद े केले. १) इ.स. १६५१ या कायान ुसार
मालाची वाहतूक करयाची मेदारी इंिलश अथवा वसाहतीमधील जहाज वाहतूक
करणाया नाच ावी. २) इ.स. १६६० या कायान ुसार कोणयाही मालाची आयात -
िनयात ही इंिलश जहाजात ून आिण इंज शासनाया परवानगीन े करावी . ३) इ.स. १६६३
या कायान ुसार इंिलश जहाजािशवाय अय देशाया वाहतुकवर जकात व किमशन
बसवयात आले. ४) इ.स. १६७३ या कायान ुसार िनदिशत माल एक वसाहतीत ून
दुसया वसाहतीत पाठिवयास यावर इंलंडमय े आयात केलेया मालावर जो कर
बसवला तोच कर या मालावरही बसवयात येईल. munotes.in

Page 61

61४.२.७ ेनहील व टाऊन शडचे कायद े :
वसाहतीया संरणासा ठी व शासनाचा खच भागिवयासाठी तसे चोरट्या
यापाराचा बंदोबत करयासाठी ििटश पालमटने कायद े मंजूर केले. अथमंी ेनहील व
यापारी मंडळाचे अय टाऊन शड याने ितसरा जॉज राजाया संमतीन े वसाहतीस ंबंधीचे
नवे धोरण ठरवल े. ेनहील याने केलेले कायद े पुढीलमाण े -

१) इ.स. १७६४ चा साखर कायदा - या कायान ुसार आयात साखर ेवर कर आकारला
तसेच इंलंडिशवाय अय देशांतून आयात मालावर जादा कर आकारला .
२) सव वसाहतीसाठी हॅलीपॅ येथे हाईट अॅडिमरलरी अथवा सागरी यायालय थापन
केले. वाहतूक करणा या जहाजा ंया नदणी व यवहारावर कडक िनबध बसिवला .
३) १ सटबर १७६४ नंतर सव वसाहतीमधील कायद ेशीर कागदी चलन चालू ठेवयावर
संपूण बंदी घातली .
४) टॅप कायदा इ.स. १७६५ - महसूल वाढीसाठी हा कायदा मंजूर करयात आला.
यानुसार अया पेनीपास ून ते १० पौडापयतया िकंमतीच े टॅप महवाया सव
दतऐवजावर लावण े आवयक आहे. यामुळे य लोकांवर हा कर लावयात आला .
टॅप कायान े वसाहतीमय े व ििटश पालमटमय ेही गधळ झाला. िवयम िपट व
एडमंड बक याने चंड टीका केया. हिजिनया वसाहतीन े िवधानसभ ेत या कराचा
िनषेधकेला. इ.स. १७६५ मये ९ वसाहतया ३७ ितिनधची यूयॉक शहरात
परषद भरली . या परषद ेने जाहीर केले क वसाहतीवर कर लावयाचा अिधकार
ििटश सरकारला नाही. या कराला धोरण करयासाठी वातंय पु संघटना थापन
केली. मािवस रॉिकंग हॅमचे िहग पाच े मंिमंडळ सेवर आले. याने १८ माच
१७६६ टॅप कायदा र केला. याच वेळी वसाहतीस ंबंधी सव कायद े करयाचा
अिधकार ििटश शासनाला असतील , अशी घोषणा केली. यालाच िडल ेरेटरी
कायदा हणतात .
५) िनवासाचा कायदा इ.स. १७६६ - वसाहतीतील अिधकाया ना सैय तयार ठेवयासाठी
ििटश पालमटने केलेल कायद े सन े अमलात आणता यावेत यासाठी हा कायदा
तयार केला. सैयाला िनवासाया व इतर सोयी उपलध कन देणे.

चालस टाऊन शडचे कायद े : लॉड चॅथॅमया मंिमंडळात चास टाऊन शड हा अथमंी
होता. चॅथॅमया आजारपणाम ुळे टाऊन शड हा मुख होता. याने वसाहतीमय े आयात
माल काच, िशसे, रंग, कागद , चहा यावर जगात कर बसवला . या कायान े सवच
यायालयाचा झडती परवान े देयाचा अिधकार , नवी सागरी यायालय े थापन , बोटन
शहरात अमेरकेचे जकात आयु मंडळे थापन केले. हा कायदा २० नोहबर १७६७
पासून अमलात आला . वसाहतीमध ून या धोरणाचा िनषेध केला. ििटशा ंया िवरोधी
आंदोलन सु झाले.

४.२.८ सवािष क युाने ासची भीती न :
इ.स. १७५६ -६३ या सवािष क युात इंडंचा िवजय झाला. यामुळे ासया
अमेरकेतील वसाहती पॅरसया तहाने इंजांना िमळाया. या युामुळे इंजांना munotes.in

Page 62

62पुढीलमाण े फायदा झाला. भिवयात ासकड ून वाटणारी भीती न झाली.
वसाहतवाया ंनी युाचा अनुभव िमळाला. यु खचासाठी वसाहतीवर कर लादयात
आले. वसाहतीतील िविधम ंडळाने संमत केलेया कायािव नकारािधकार वापरयाचा
हक रायपालाला व राजाला ा झाला.

४.२.९ अमेरकेतील िम समाज :
अमेरकेत युरोपातया इंलंड, ास, पेन, पोतुगाल, हॉलंड, बेिजयम ,
जमनी, इटली , कॉटलंड, आयल ड इ. देशातील लोक या नवीन देशात थाियक झालेले
होते. यामय े इंजांची संया जात होती. यांयात वणसंकर होऊन िम नवीन समाज
िनमाण झाला. हा नवसमाज मु, वावल ंबी, काळू व वतं ेने वागणारा होता.
याला इतरांचे पारतंय िकंवा दडपण नको होते. यांयामय े अमेरकन भूमीबल अजोड
ा होती. या वेळी इंजी सेने यांयावर बंधने लादयाचा यन केला तेहा याने
िवरोध केला.

४.२.१० ििटश शासनिवषयी ेषभावना :
अमेरका-इंलंड यांयात ३ हजार मैलांचे अंतर होते. थािनक इंज
रायकया नी वसाहतीवर अयाचार केला. यांया दडपशाहीिव रावादी आंदोलन े
सु झाली याची मािहती ििटशा ंना इंलंडमय े कळत नसे. यामुळे यांना भिवयात अनेक
संकटांना तड ावे लागत े. तसेच वसाहतीमधील व इंलंडमधील कायद े मंडळ यांना समान
दजा असावा अशी उपेा वसाहतवाया ंची होती. परंतु याला नकार िदला. िशवाय
इंलंडया राजान े अनेक कारच े कर व यापारिवषयक कायद े केले. यामुळे ििटश
शासनािवषयी ेषभावना िनमाण झाली.

४.२.११ ना ितिनधी ना कर ही घोषणा :
वसाहतीतील लोकांनी कर लादणाया कायाला िवरोध केला, तर कर लादयाचा
अिधकार ििटश पालमटला आहे असा दावा पालमटमये केला. याउलट ििटश
पालमटमय े आमच े ितिनधी नाही व ितिनधी नसलेया पालमटला आमयावर कर
आकारयाचा अिधकार नाही असे वसाहतीतील लोकांनी सांिगतल े. हणजे ना ितिनधी
ना कर ही घोषणा केली ती लोकिय झाली. तसेच ििटश नागरकामाण े समान दजा,
हक, ितिनिधव िमळावे ही मागणी केली. शेवटी या मागणीला इंलंडमधील काही
नेयांनीही पािठंबा िदला. लॉड नॉथया मंिमंडळाने चहावर नाममा कर ठेवून सव कर र
केले.
munotes.in

Page 63

63
अमेरकन : ांती, १७८९ मधील वसाहती

४.२.१२ इंजांया जीवनपतीचा वसाहतीवर भाव :
वसाहतीया िनिमतीमय े इंलंडचा मुख िसंहाचा वाटा होता. कारण इंजांया
पुढाकारान े अनेक वसाहती थापन केया होया. इंलंडची संकृती, भाषा, अथयवथा ,
जीवनपती , शासन यवथा याचा परणाम मोठ्या माणात वसाहतीवर झाला. तसेच
ििटशांचा काळूपणा, िचकाटी , वतं बाणा, अयायािव लढयाची वृी इ.
सुणांची वाढ अमेरकन समाजात झालेली होती. जेहा इंजांनी वातंयावर आघात
केला तेहा यांया िवरोधी वातावरण अमेरकेत तयार झाले.

४.२.१३ वसाहतीमधील गतीम ुळे रावादी भावन ेचा उदय :
अमेरकेत वसाहतीतील लोक हे मूळचे युरोपीय होते. या नवसमाजान े धािमक
उनती , िशण व सांकृितक गतीकड े भरपूर ल पुरिवले. िशण व संशोधनासाठी
अनेक संथा व ंथालय थापन केली. युरठन, सपरेिटट, बेकर या सुधारणावादी
धमपंथाचा सार केला. छापखान े व वृपे सु केली. कला, शा, सािहयाची िनिमती
मोठ्या शहरात ून झाली. अनेक यनी शैिणक व सांकृितक उनतीच े काय केले.
यामुळे रावादी भावन ेचा उदय झाला.


munotes.in

Page 64

64आपली गती तपासा :

१) अमेरकन राया ंतीची कारण े थोडयात सांगा.







४.३ अमेरकन वात ंय युाची वाटचाल

इ.स. १७६८ पासून अमेरकन वसाहतीच े िटनिवरोधी आिथक आंदोलनाला नवे
ांितकारक वळण ा झाले. या ांितकारक आंदोलनातील िविवध टपे -

४.३.१ मॅसॅयुसेटची िवधानसभा बरखात :
या वसाहतीया िवधानसभ ेने इ.स. १७६८ मये परपक काढून इतर सव
वसाहतीतील िवधानसभ ेला पाठवल े. टाऊन शड कायान े बसवल ेली जकात कशी चुकची
आहे हे परपकात दाखवल े होते. अमेरकन िडपाट मटया सेेटरी ऑफ टेट पदावरील
ििटश अिधकारी लॉड िहसबरो याने पक र करयाची आा िदली व गहनर ॅिसस
बनाडने िवधानसभा बरखात केली. यामुळे वसाहतीत उेक िनमाण झाला.

४.३.२ बोटन शहरातील दंगली :
मॅसॅयुसेट्स वसाहतीतील बोटन हे बंदर ििटश िवरोधी आंदोलनाच े तीक बनत
गेले. येथील ििटश अिधकाया ने नौकागमन कायाची अंमलबजावणीसाठी शासनाकड े
लकराची मागणी केली. इ.स. १७६८ मये यापारी कायाया उलंघनाबल जॉन
हॅकॉकचे िलबट जहाज पकडून याला िशा करया त आली. कारण याया
आंदोलनाशी संबंध होता. यामुळे बोटन शहरात भयानक दंगली उसळया. लॉड
िहसबरोन े ऑटोबर १७६८ मये सैिनक पलटणी पाठवया . ५ माच १७७० रोजी
बेफाम झालेया जमावावर गोळीबार केला. या घटनेचे 'बोटनची कल ', असे वणन
करयात आले. शेवटी इ.स. १७७० मये टाऊन शड जकात र केली.

४.३.३ हड आयल ँडचा नवा संघष :
हड आयल ंड वसाहतीया नागरका ंनी इ.स. १७७२ मये नॅरागान सेट
उपनगरात गॅपी नावाच े ििटश नािवक खायाच े छोटे जहाज बुडिवल े. याचा कान
जखमी झाला. याची चौकशीसाठी ििटश शाही मंडळ पाठवल े. या घटनेशी संबंिधत सव
संशियताना खटयासाठी इंलंडला पाठिवयाच े िवशेष अिधकार िदले. यामुळे हिजिनया
वसाहतीया नेयांना संताप आला . यांनी सव वसाहतना संघिटत करयाचा माग
वीकारला . बोटन शहरात इ.स. १७७२ मये एक फोटक दताव ेज हणज े बोटनया munotes.in

Page 65

65शहर बैठकचा वृांत कािशत केला. यामय े अमेरकन हका ंचे उलंघन ििटशा ंनी केले
याची यादी िस केली.

४.३.४ बोटन चहा पाट :
अमेरकन वसाहतीत चहा िवकयाचा ईट इंिडया कंपनीसाठी चहाचा कायदा
इ.स. १७७३ मये ििटश संसदेने मंजूर केला. कारण १ कोटी ७० लाख पड चहा
िशलक होता. कंपनीला िदवाळखोरीत ून वाचवयासाठी हा कायदा केला. कंपनीने
आपया मजतील यापाया ना चहा िवकयाची मेदारी िदली. यामुळे इतर यापारी
रागावल े. अनेक बंदरात कंपनीचा चहा उतन घेयास िवरोध होऊ लागला . हिचनसन
कुटुंबाने चहा उतन घेतयािशवाय बंदर सोडणार नाही, अशी भूिमका घेतली. यामुळे
आंदोलका ंया एका गटाने रेड इंिडयन लोकांचा पोशाख धारण कन १६ िडसबर १७७३
रोजी चहाया ३४२ पेट्या (िकंमत अंदाजे १० हजार पॏड) बोटन बंदरातील सागरात
फेकून िदया . या घटनेलाच बोटन चहा पाट असे हणतात .

४.३.५ वसाहतवाया ंची िफलाड ेिफया येथे पिहल े अिधव ेशन :
बोटन चहा पाटम ुळे लॉड नॉथ मंिमंडळाने वसाहतीसाठी इ.स. १७७४ मये
चार जुलमी कायद े केले. या कायाम ुळे वसाहतीत उघड बंड सु केले. राजाची सा न
कन लोकशासन संथा थापन केली. वसाहतीतील राजकय सा नया लोकन ेयांकडे
देयात आली . शेवटी सव वसाहतीच े एक िवशाल पिहल े अिधव ेशन सटबर १७७४ मये
िफलाड ेिफया येथे घेयात आले. जॉिजया वसाहत वगळता १२ वसाहतीतील ५५
ितिनधी हजर होते. िटनमधील आयात -िनणय आिण याचा यापार यावर बिहकार
टाकला . यामुळे ििटश यापाराला मोठा फटका बसला . ििटशा ंया यापारवादी
धोरणावर पिहला आघात अमेरकेतील तेरा वसाहतीन े केला.

४.४ अमेरकन वसाहतीच े यात वात ंययु

ििटश शासनान े इ.स. १७७५ पासून वसाहतीिव युाची तयारी सु केली.
यासाठी नॉथने तडजोडवादी कायदा मंजूर कन संरण खच वाढला . वसाहतीया
यापारावर िनबध वाढवल े. यातून इ.स. १७७५ मये ांतीयु्ाला सुवात झाली. या
ांतीयुातील घटनाम पुढीलमाण े होता -

४.४.१ लेिसट ंन व कॅकॉडची लढाई :
मॅसॅयुसेट्स वसाहतीतील गृहरक दलान े कॅकॉड येथे शााचा साठा केला
होता. याची मािहती िमळताच ििटश सेनापती गेजने ७०० सैिनक सेनापती िमथया
नेतृवाखाली पाठवल े. या सैिनकांची व शेतकरी , नागरीक यांयात पिहली लढाई
लेिसंटन येथे झाली. यानंतर िमथन े कॅकॉड येथील साा ंचा साठा न केला. तेहा
अमेरकन नागरका ंनी नॉथ ीज येथे ििटश सैयावर हला केला. चालस टाऊन येथे ही
लढाइ झाली. यात चार हजार अमेरकन नागरका ंनी भाग घेतला. २७३ ििटश सैय, १३ munotes.in

Page 66

66अमेरकन ठार झाले. १७४ जखमी झाले. १९ एिल १७७५ रोजी अमेरकन
वातंययुाला ारंभ झाला.

४.४.२ वसाहतीच े िफलाड ेिफयाच े दुसरे अिधव ेशन :
युाला ारंभ झायाच े समजताच १० मे १७७५ रोजी दुसरे अिधव ेशन भरले.
या परषद ेला थॉमस जेफरसन , जॉज वॉिशंटन, जॉन अॅडॅस इ. उपिथ त होते. १३
वसाहतची रासभा बनवली . या परषद ेचे अय जॉन हॅकॉक होते. वसाहतीचा
सेनापती हणून जॉज वॉिशंटनची िनवड करयात आली . याच वेळी ििटश सेनापती गेजने
जाहीरनामा काढून काही िनणय घेतले. यामय े लकरी कायदा , बंडखोर व राजोही
ठरवण े, राजिना दाखव ून शरण येणे यास माफ देणे.

४.४.३ वसाहतीच े िफलाड ेिफयाच े ितसर े अिधव ेशन :
अमेरकन ांती युातील बंकर िहलची लढाई सवात जात ररंिजत हणून
ओळखली जाते. या युात पराभव झायान े वसाहतवायान े ५ जुलै १७७५ रोजी बैठक
घेतली. जॉज राजाकड े तडजोडवादी िवनंती अज पाठिवला . हा अज फेटाळून एका
जाहीरनायाार े अमेरकन वसाहतनी उघड बंडखोरी केयाच े घोिषत केले. यामुळे
युाया िदशेने वाटचाल सु झाली.

४.४.४ वात ंययु :
जॉज वॉिशंटनने ३ जुलै १७७५ रोजी किज येथे सरसेनापतीपद वीकारल े.
सेनापती िफिलप युयरल, ि. जनरल रचड मॉटगोमेरी कॅनडा िजंकला; परंतु युबेक
मोिहम ेत अपयश आले. १३ ऑटोबर १७७५ नािवक दल थापन केले. ििटशा ंनी
अमेरकेशी यु करयासाठी भाडोी सैय आणल े होते. यायावर अनेक टीका झाया . ४
जुलै १७७६ रोजी अमेरकन वसाहतीया वातंय घोषण ेला मायता िदली. हणून हा
िदवस वातंय िदन हणून साजरा केला जातो. या वेळी वातंयाचा जाहीरनामा िस
केला. थॉमस जेफरसन याने वातंयाचा जािहरनामा तयार केला होता. ारंभी अनेक
युात अमेरकेला पराभव पकरा वा लागला . ेटॉन व िटन येथे ििटशा ंचा पराभव
झाला. यामुळे ासने अमेरकेया बाजूने युात वेश केला. तसेच इंलंडया सव शू
राांनी अमेरकेला मदत केली. यामुळे अनेक िठकाणी इंलंडचा पराभव झाला. दिण
अमेरकेत कॉनवॉिलसचा पराभव झायाने शरणागती पकरावी लागली . अमेरकन
वसाहतीसी ३ सटबर १७८३ रोजी इंलंडने पॅरस तह केला. यावर १४ जानेवारी
१७८४ रोजी महासभ ेने सही केली.

अशा रीतीन े लेिसंटची लढाई इ.स. १७७५ पासून थॉकटाऊन युापय त व
पॅरस तह इ.स. १७८४ होईपय त हे यु सु होत. या यु् समाीन ंतर अमेरका खंडात
एका नया वतं संघरायाची हणज े अमेरकेची संयु राये थापन झाली.


munotes.in

Page 67

67आपली गती तपासा :

१) अमेरकन वसाहतीतील वातंय युाचे वणन करा.







४.५ अमेरकन वात ंययुातील यशापयशाची कारण े

इ.स. १७७६ ते इ.स. १७८१ या काळात अमेरका-इंलंड यांयात यु सु
हाते. ते कॉनवॉिलसया शरणागतीन े संपले. इंलंड हे जगातील अयंत सामय शाली व
चंड सायवादी रा होते. यामुळे हा पराभव इंलंडला अनपेित होता. 'फळे
िपकयावर फांदीपास ून अलग होतात तसेचवसाहतीच ेही आहे.' हे तुगचे िवधान िस
आहे. अमेरकन वसाहतीया िवजयाला व इंलंडया अनपेित पराभवाला िविवध घटक
कारणीभ ूत ठरले ते पुढीलमाण े -

४.५.१ अमेरकेची भौगोिलक परिथती :
हे वातंययु अमेरकेया भूमीवर झाले. या युासाठी इंजांनी लकर व
सेनापती इंलंडमधून आणल े होते. यांना येथील ना, पवत, जंगले, रते, पाऊलवाटा व
भूदेशाची यविथत मािहती नहती . युाचे े एक हजार मैल िवतीण होते. याचे
दळणवळण जलद न झायान े इंजांचा पराभव झाला.

४.५.२ अमेरकेचे उकृ नेतृव :
जॉज वॉिशंटन हा महान देशभ , मुसी व अनुभवी सेनापती , शौय, तपरता
इ. गुणांचा होता. यामुळे वसाहतीला िवजय ा झाला. याला गिनमी कायाची व िविवध
युतंाची पूण मािहती होती. तसेच थॉमस जेफसन, जॉन ॲडॅस, सॅयुअल ॲडॅस,
बजािमन ॅ।किलन यासारख े नेतेही वरया दजाच े व उच येयवादान े व ागितक
िवचारा ंनी ेरत झालेले होते. राजकय व लकरी नेतृवामुळेच अमेरकेला िवजय िमळाला.
इंजांया बाजूने कॉनवॉिलस, िलंटन बगाईन थॉमस गेजसारख े नावाजल ेले सेनापती
होते; परंतु यांना अमेरकेतील परिथतीची पूण कपना नहती . यामुळे यांना अपयश
आले.

४.५.३ गिनमी कायाच े युतं :
वसाहतकारा ंया लकराला अमेरकन भूदेशाची संपूण मािहती होती. ते येथेच
जमल े व मोठेही झाले. डगरकपाया त राहन शू पावर लपून छपून हले करयाया munotes.in

Page 68

68गिनमी कायाच े तं यांना मािहत होते. या तंांया आधार े इंजांया िवशाल लकराचा
पराभव केला. यांनी युाचे रणे िवतारीत केयाने इंजांची फौज िवखारली गेली.
अमेरकन लकरात घोडद ळ, पायदळ असयान े जलदगतीन े हालचाली कन शूवर
िवजय ा केला.

४.५.४ अमेरकेला परिकया ंची मदत :
अमेरकेने इंलंडबरोबर यु सु केयानंतर एका वषाने ास, पेन, हॉलंड या
देशांनी सवतोपरी सा केले. इ.स. १७७८ मये ास सरकारन े कोट्यवधी डॉलसचे
कज देऊन लाफायत ेया नेतृवाखाली लकर पाठवण े. कारण इंलंडचा पराभव कन
िहंदुथानचा काही भाग। व कॅनडा परत ा करणे हा हेतू होता. पेनने आरमारी दलाची
मदत केली. कारण लॉरडा, िमनोका , िजटर या बेटातील आपली मालमा परत ा
करणे. या हेतूने इ.स. १७७९ मये मदत केली. इंलंडचे आरमारातील ेव व यापारी
वैभव न करयाया हेतूने हॉलंडने मदत केली. युरोपातील इतर देशांनीही वसाहतीया
वातंयलढ ्याला मानिसक पािठंबा िदला. यामुळे अमेरकेची बाजू बळकट होऊन इंजी
सेचा पराभव केला.

४.५.५ अमेरका-इंलंडमधील अंतर :
या दोन खंडांमये सुमारे ४८२८ िक.मी. अंतर होते. यु काळातील धोरणे व
योजना इंलंडमधून ठरत होया. यांना बुभूमीची व परिथतीची पूण कपनाही िमळत
नसे. ॲटलांिटक महासागरात ून एवढे अंतर ओला ंडून ििटश सैयाला श व पुरेसा पुरवठा
आिण संपक साधण े इ. अितशय अवघड होत असे. दळणवळणासाठी साधारण एक मिहना
कालावधी लागत असे. यामुळे युकालीन परिथतीवर िनयंण ठेवणे इंजांना अवघड
होत असे. यामुळे चंड सामय शाली इंजांना माघार यावी लागली .

४.५.६ वसाहतवाया ंचे उदा येयवाद :
अमेरकन वसाहती तील लोक, सैिनक हे देशभन े ेरत झाले होते. ििटशा ंया
जुलमी सायशाहीत ून मु होयासाठी यांनी लढा िदला. वातंयाचा जाहीरनामा
िस कन उच मूयांची जगाला कपना िदली. रामु, यिवात ंय, नागरी
हक, मानवतावाद , लोकशाहीया उच येयाया पूतसाठी अमेरकन यु करीत होते.
यामुळे लोकमताचा पािठंबा आिण अनेक राांची सहान ुभूती व मदत िमळाली. इंजांचे
येय सायवादी असयान े याला कोणीही नैितक व राजकय पािठंबा िदला नाही
यामुळे पराभव झाला.

४.५.७ साराटोगाचा िवजय :
इ.स. १७७६ मये युाला सुवात झाली. पिहया वष लहानलहान युे झाली.
परंतु साराटोगाची लढाई ऐितहािसक ठरली. कारण या युात इंलंडया सैयाची दाणादाण
झाली. येथेच इंजांना पराभव वीकारावा लागला . या िवजयान े अमेरकेचा आमिवास
वाढला . नंतर िवजय ा केला.
munotes.in

Page 69

69
४.५.८ इंलंडया शच े िवभाजन :
अमेरकन वातंययु हणज े इंलंडया शच े िवभाजन होय आिण अमेरकेची
संघिटत श होय. या वेळी अमेरका, वेट इंडीज, पिम आिका व भारत इ. िठकाणी
यु सु होते. यामुळे यांया शच े िवभाजन झाले. सवािष क युामुळे आरमार दलही
या वेळी दुबळे होते.

४.५.९ इंलंडचा फाजील आमिवास :
या युात इंजांना फाजील आमिवास नडला . अमेरकना ंना ते कमी लेखत
असत . यामुळे अमेरकन लोकांया शचा व िनधाराचा योय अंदाज इंजांना आला
नाही.

४.५.१० इंजांचा सायवादी वाथ :
इंलंडचा राजा ितसरा जॉज हा ही वभावाचा होता. अमेरकेतील सायवादी
सा िटकिवण े व वसाहतना पारतंयात ठेवणे या धोरणाम ुळे वसाहतवाल े असंतु झाले.
इंलंडमधील उदारमतवादी एडमंड बक, िवयम िपटू, चास फॉस इ. सदया ंनी
राजाया धोरणाला िवरोध कन अमेरकेची बाजू घेतली. यामुळे परदेशीय राांची मदत
इंलंडला िमळाली नाही.

४.५.११ दोन िवचारणालीतील फरक :
इंलंड वाथा साठी तर अमेरका मुसाठी लढले. इंजांना आपया सामया चा
मोठा अिभमान होता. अमेरकेला सामाय रा समजत असे. याऊलट अमेरकेला
आपया शची व सामया ची कपना होती. यामुळे ते काळजीपूवक व िशतीन े लढत
होते. इंजी सैय मालकासाठी लढत होते. यांयात कमालीची बेिशत होती. अमेरकन
समाज व सैय यांयात उच कारचा िन:वाथ रावादी भाव होता. या भावन ेने ते
लढत होते. यामुळे इंजांया चंड पाशवी शचा धुवा केला.

४.५.१२ वसाहतवाया ंना शासकय व राजकय अनुभव :
अमेरकेतील वसाहतीतील लोकांना अनेक कारया शासकय व राजकय
बाबीचा अनुभव िमळाला होता. इंज सैिनकांया व अिधकाया या मागदशनािशवाय यु
करयाची तयारी केली होती.

आपली गती तपासा :
१) अमेरकन वातंययुातील यशापयशाची कारण े सांगा.




munotes.in

Page 70

70

४.६ अमेरकन वात ंययुाचे परणाम

अवाचीन जगाया इितहासातील एक महवाची घटना हणज े अमेरकन
वातंययु होय. ही घटना मूलभूत परवत न व आधुिनक पवाचा आधारत ंभ होता. ितने
पाशवी सायस ेला धका िदला. जगातया रावादाच े आयथान असल ेया
ांतीने संघराय , िलिखत घटना , अयीय लोकशाही ही नवी मूये जगाला िदली.
अमेरकेचा सवागीण िवकास होऊन संपन व बलशाली रााचा उदय या ांतीने झाला.
या ांतीचे परणाम पुढीलमाण े झाले-

४.६.अ. अमेरकन ांतीचे अमेरकेवरील आिथ क परणाम
अमेरकेया १३ वसाहतनी आपला मातृदेश इंलंडिव यु कन महान ांती
केली व तेरा वसाहतीच े एक वतं संघराय बनिवण े या वातंययुाचा आिथक परणाम
पुढीलमाण े -

४.६.अ.१ आयात -िनयातीचे वात ंय :
अमेरकेया आिथक जीवनावर फार मोठा परणाम झाला. इंजांनी यापारवादी
कायद े कन अनेक िनबध लादल े होते. इंलंडया मालाची आयात कमी झाली. यामुळे
अमेरकेया मालाला चालना िमळाली. आयात -िनयातीचे जे वातंय होते ते बंद झायान े
इंलंडची मेदारी न झाली.

४.६अ.२ उोगध ंाचा िवकास :
इंलंडचे संबंध न झायान े अमेरकेमये नया उोगध ंाला चालना िमळाली.
वातंय युकाळात ििटश मालावर बिहकार घातला . यामुळे अमेरकेतच घराघरात ून
वोोग सु झाले. ांतीमुळे युासाठी लागणारा दागो ळा व शे बनिवण े, पोलाद
िनमाण करणे, वतमानपा ंना लागणारा कागद बनिवण े वगैरे उोगा ंना शासन व जनता याने
मोठ्या माणात उेजन िदले यामुळे गती झाली.

४.६अ.३ यापार -वाहत ुकला चालना :
ांतीमुळे सागरी यापारी वाहतुकला चालना िमळाली. अमेरकेतील बंदरे
जागितक यापारासाठी खुली करयात आली. यामुळे पेन, हॉलंड, ास या देशातील
यापाया ना संधी ा झाली. यांनी अमेरकेला हवा असल ेला मालाचा पुरवठा. िवदेशी
माल आयान े उोगध ंांचा िवकास झाला. खाजगी पण सश यापारी जहाजा ंया
संचाराला चालना िमळाली. अमेरकेतील यापारी यापारासाठी जगभर िफ लागल े. यांचे
यापारी संबंध वाढल े. यातून नवे उोज क व भांडवलदार वग उदयाला आला.


munotes.in

Page 71

71४.६अ.४ परदेशी यापार वाढला :
ांतीमुळे अमेरकेतील यापारी ेावर मोठा परणाम झाला. िविवध ांतातील
मोठ्या घरायान े यापार ेात वेश केला. नया बाजारप ेठा ा करयासाठी व
यापारवाढीसाठी यन केला. वेट इंडीज बेट, दिण अमेरका, युरोपीय देश आिण
आिशया खंडात चीनपय त यापारी संबंध वाढवल े. यामुळे परदेशी यापार वाढला .

४.६अ.५ संपी िनिमतीचे नवे माग :
ांतीकाळात युाचा व शासनाचा खच भागिवयासाठी पैसा कसा िनमाण करावा
हा रासभेसमोर होता. रासभा व राया ंनी कोणत ेही याज न देणारे कागदी चलन
सु केले. याला िबस ऑफ ेिडट हणतात . याचा उपयोग शासनाला पुरिवलेया
मालाचा वेळोवेळी मोबदला हणून करयात आला . कागदी चलनाची संया ४० कोटी
डॉलस मूयाइतक वाढली होती. यामुळे चलनफ ुगवटा झाला. चलनाच े अवमूयन झाले.
युकाळात यापाराला चालना िमळाली. माल खरेदीसाठी आिथक यवहार क िनमाण
झाली. यातूनच नवे उोजक व भांडवलदार वग िनमाण झाला.

४.६अ.६ समतािधित समाज :
समतेया िवचारान े अमेरकन य ेरत झालेली होती. े-किन या
भेदभावावर आधारत असल ेया संथा व संघटना ंना यांनी िवरोध केला. तसेच खाजगी
सामािजक मंडळे िकंवा लब आिण आयात -िवलासी -चैनी वतूंया वापराला िवरोध केला.
िमटर व िमसेस ही समानदश क उपपद े लावयाची था फ ीमंत व अितितित
लोकांतच होती. ांतीनंतर अमेरकन येक ी-पुष यांया नावासोबत ही उपपद े लावू
लागल े. घरातील नोकरालाही आपला मदतीस समजू लागल े. कोणताही यिभाव
नसलेया यावसाियक संघटना थापन होऊ लागया . यातूनच अमेरकेत औोिगक
मंडळे थापन होऊ लागली . यातून समाजाचा िवकास घडून आला .

४.६अ.७ कुटुंबयवथ ेवरील परणाम :
अमेरकन ांतीने जासाकवादाला चालना िमळायाने कुटुंब यवथ ेवर याचा
परणाम झाला. कुटुंबात येकाला एक य हणून समानत ेची वागणूक िदली.
मालम ेचा सव वारसा थोरया मुलालाच िमळाला पािहज े हा कायदा न केला. पालका ंनी
मुलामुलची लने ठरिवयाऐवजी ेमसंबंधामुळे लने ठरिवयाची नवी था सु झाली.

४.६अ.८ गुलामिगरीिवरोधी भावना :
जमीनदारीया वाढीसाठी आिकेतून आणल ेया िनोची खरेदी-िव होत असे.
शेतमालकाकड े अनेक िनो कुटुंबे होती. अनेक िननी वातंयलढ ्यात भाग घेतला.
काहनी बिलदान केले. इ.स. १७७६ मये वातंयाया घोषण ेमये सव माणस े समान
घडिवयात आली आहेत असे प केले असल े तरी गुलामिगरी होतीच . इ.स. १७७४
मये राीय सभेने गुलामीचा यापार बंद करयाचे आवाहन केले. यामुळे सहा राया ंनी
यापार बंद केला. इ.स. १७७५ मये िफलाड ेिफयातील वेकस पंिथयांनी जगातील munotes.in

Page 72

72पिहली गुलामिगरीिवरोधी संघटना थापन केली. यानंतर अनेक संघटना थापन झाया .
यातून गुलामिगरी कायमची न करयाच े काय इ.स. १८६० नंतर होऊ शकते.

४.६अ.९ ियांया िथतीवरील परणाम :
अमेरकेतील मिहला िविवध ेात काम करत होया. वातंयलढ ्यातही यांनी
सहभाग घेतला. युकाळात बिहकार घालून, िनधी गोळा कन, चोरट्या यापारावर
नजर ठेवून व िविवध उोग सांभाळून आपली जबाबदारी पार पाडल ेली होती. काही
कतबगार िया लेखन, समाजकाय , वृप यवसाय करत होया. जाहीरनामा व घटना
यांनी यांची दखल घेतली नाही. यांना मतदानाचा हक नहता . कुटुंबात ीचे थान
उंचावल े. पनी व माता या नायान े ीला कौटुंिबक जीवन अिधक िथर व सुखी बनिवता
आले. िशण देणे, अथपादक कामे करणे इकडे ियांनी ल िदले.

४.६अ.१० वात ंयाचा जाहीरनामा :
जॉिजया वगळता इतर बारा वसाहतया ५६ ितिनधची पिहली बैठक सटबर
१७७४ मये झाली. हका ंचा जाहीरनामा तयार केला. ििटश पालमटला वसाहतीया
संमतीिशवाय कोणताही कर लादता येणार नाही, अशी घोषणा केली. इ.स. १७७५ या
दुसया अिधव ेशनात बजािमन ँकिलन , थॉमस जेफरसन , अलेझांडर हॅिमटन इ.
समाव ेश असल ेली एक सिमती थापन केली. ४ जुलै १७७६ रोजी थॉमस जेफरसन याने
जाहीरनाम घोिषत केला. हा जाहीरनामा केवळ अमेरकाप ुरताच मयािदत न राहता तो
जगातया मानवी मूयांची जोपासना करणारा ठरला. माणसाच े मूलभूत हक, वातंय,
समता , संरण, उनती , सुख, समृी व शासन संथा व नागरका ंतील िविवध संबंध इ.
जीवन तवे यातून िनमाण झाली. कोणयाही जुलमी सखेला नेतनाबूत करयाची ेरणा
देणारा तो आधारत ंभ होता. जेफसनया जाहीरनायान े भौितक जीवनाया नीतीम ूयांचा
िवचार कट केला. जीवनम ूयासाठी लढा देणे ही ेरणा जगातील मानवाला देयाचे काय
वातंयाया जाहीरनायान े पार पाडल े.

४.६अ.११ रावादी भावन ेचा िवकास :
वातंययुाया पूवकाळात िनमाण झालेया रावादी सामया वरच अमेरकेने
इंजांशी लढा देऊन िवजय ा केला. घटना िनिमतीया काळात रावादी भावन ेला
हण लागल े. भिवयका ळात अमेरकना ंची अिमता व रािना िवकिसत झायान े शांत
महासागरापय तचे एक संपन व समथ रााचा उदय झाला. जगात अमेरकना ंची नवीन
लोकशाही सकृती िनमाण झाली. ांतीकाळातील वातंय, लोकशाही व रावाद इ.
जगात सार झाला. अमेरकेतील िवचारव ंत पॅिक हेीने 'मला वातंय ा नाही तर मरण
ा' असे उार काढल े.

४.६अ.१२ धािमक व सांकृितक परणाम :
वसाहतवादाया काळापासून धािमक सुधारणा युग िनमाण झाले होते. धमछळाला
कंटाळून अनेक लोकांनी नया वसाहतीमय े थला ंतर केले. यांनी धमबंधने व धमपंथ munotes.in

Page 73

73झुगान िदले. युरटन सेपरेिटट, वेकर व सुधारत कॅथॉिलक पंथाचा भाव होता.
ांतीयुानंतर धमसा व राजसा याचं िवभाजन केले. धमाया भावात ून िशण मु
झाले. िशण , संशोधन , तंान , िवान , भौितकशा , तवान , कला, सािहय ,
वृपे इ. गती झाली. यामुळे अमेरका सुिव व सुसंकृत व बुिमान रा हणून
उदयाला आले.

४.६ अमेरकन वात ंययुाचे जागितक परणाम :

४.६.ब.१ संघराय या नया वतं रााचा उदय :
अमेरकन वातंय यु संपयान ंतर ििटशा ंनी तेरा वसाहतना वातंय व
सावभौमव िदले. यामुळे इंजीची सा न होऊन वातंय िमळाले. वातंययुानंतर
आठ वषाया काळानंतर रायघटना तयार झाली. तेरा वसाहतीच े अमेरकन संयु
संथान े या नावान े वतं रा उदयास आले. हा देश हणज े जगातील पिहल े लोकशाही
जासाक संघराय होय.

४.६.ब.२ इंलंडया सायवादाचा शेवट :
अमेरकन वातंययुापय त युरोपीय राजकारणात इंलंडची येयधोरण े े
मानली जात व राजकारणात मानाच े थान होते. इंलंडचे आरमार सवे व शिशाली
होते. याया जोरावर यांनी अमेरका, आिका , आिशया खंडात वसाहती थापन केया
होया . ितसरा जॉज राजा यांया धोरणाम ुळे वसाहतीतील लोक नाराज झाले होते. यांनी
इंलंडिवरोधी लढा िदला. यातून अमेरकन वसाहती वतं झाया . यामुळे इंलंडया
सायवादाला धका बसला . अमेरकन वसाहत चंड फायदा िमळवून देणारी न झाली.
याबरोबर यापूवचे इंलंडचे मानाच े व ेवाच े थानही न झाले.

४.६.ब.३ इंलंडचा पराभव :
वातंययुाया वेळी अमेरकेला ास, पेन, हॉलंड या देशांनी मदत केली
होती. यामुळेच इंलंडचा पराभव झाला. इंलंडने पॅरस तहावर सही कन अमेरकेला
वातंय िदले. अमेरकेला पिमेकडील िवतृत देशही िदला. ासला सेनेगल, टोबॅगो,
गॉरी या वसाहती िदया . हॉलंडला काही यापारी देश व यापारी सवलती िदया .
पेनला प।लॉरडा व िमनोक वसाहती िदया . इंलंडला कॅनडा वसाहत देयात आली. या
तहामुळे इंलंडला अमेरकेची मोठी वसाहत व आिथक फायदा सोडून ावा लागला .
यामुळे इंलंडवर आिथक, राजनैितक असा दुहेरी चंड आघात झाला. पॅरस तहाला
आंतरराीय महव ा झाले. याचमाण े इंलंडया आंतरराीय राजका रणाला हण
लागल े.

४.६.ब.४ पेन-च आरमाराचा पराभव :
अमेरकन वातंययुांत पेन व च यांनी अमेरकेला मदत केली. हे यु
दीघकाळ सु होते. या युांत इंलंडचा शेवटी पराभव झाला. तरी पण इंलंडनेही पेन व munotes.in

Page 74

74च या आरमारा ंचा पराभव केला होता. यामुळे पेन व च यांची आरमारी श न
झाली. तसेच यांचे आिथक नुकसानही मोठ्या माणात झाले.

४.६.ब.५ च राया ंतीला फूत :
अमेरकन वातंययुात ासने मदतीसाठी आपल े लकर पाठवल े. यामुळे
इंलंडचा पराभव झाला. च सैिनकांचा आमिवास वाढला . मायदेशी परत जाताना
यांना नवीन फूत व जोम वाटू लागला . अमेरकन लोकांमाण े यांनाही मूलभूत हका ंची
जाणीव झाली. लाकायत याया नेतृवाखाली लढल ेले सैिनक आपया पराम व ांतीची
कथा च लोकांना सांगत होते. यामुळे सोळाया लुईया अयाय व जुलूम यािव बंड
करयाचा हक आहे, असे लोकांना वाठत होते. अमेरकन जाहीरनामाया धतवर च
ांितकारका ंनी चया जाहीरनामा िस केला. इ.स. १७८९ मये च राया ंती
झाली.

४.६.ब.६ अयीय लोकशाही व िलिखत घटना :
जगातील आधुिनक लोकशाहीचा उदय इंलंडमय े झाला. यातील ुटी न कन
सवागीण उनत लोकशाहीला अमेरकेने जम िदला. अमेरकेतील िवचारव ंतांनी
वातंयाया जाहीरनायाया आधार े नवीन िलिखत रायघटना िनमाण केली. िलिखत
वपाची रायघटना ही जगातील पिहली िलिखत रायघटना मानली जाते. यापूवया
इंलंडमधील घटनेचा बहतांश भाग अिलिखत होता. घटनाकारा ंत बरेच जण राजिन
िवचारसरणीच े असयान े याने िटनमधील राजपदाया धतवर अमेरकन अयपदाची
िनिमती कन याला बरेच अिधकार िदले. िगृही काँेसचे कायद े मंडळ थापन केले. ांत
व क यांयातील वाद सोडवयासाठी सवच यायालयाची थापना केली. नागरका ंया
मतािधकाराची याी वाढली . संघराय , िलिखत घटना , िगृही काँेस, सवच
यायालय , नागरी वातंय, अयीय लोकशाही इ. नवशासना चे िवशेष होय.

४.६.ब.७ अमेरकेचा पिम ेकडील िवतार :
अमेरकेया तेरा वसाहती फ अटला ंिटक समुाया पूव िकनाया वर होया.
पॅरसया तहाने पिमेकडील िमिसिसपी , टेनेसी नदीपय तचा िवतृत देश अमेरकेया
तायात आला . या देशात अनेक कायद े पास केले. जमीन , िशण , रेवे वाहतूक, अनेक
कारया सवलती उपलध कन िदया . या देशातील लोकांना संघरायात वेश
देयाची हमी िदली. येथील िनो दासथ ेवर बंदी घातली .

४.६.ब.८ जगातील सव वसाहती राांत ांतीचा पडसाद :
अमेरकन वातंययुाने जी महान ांती घडवून आणली ितचे परणाम सव
जगभर झाले. या युाने ांतीयुाचा ारंभ केला आिण सव जगभर ांतीया पडसाद
उमटत गेया. या ांतीया पडसाद इटली , ास, रिशया , पिशया, तुकथान आिण
भारत या देशात उमटया . इ.स. १९१० मये मेिसको, इ.स. १९११ चीन, इ.स.
१९१७ रिशया , तुकथान , इ.स. १९६० चीन, वाटेमाला इ. देशात ांती झाली. munotes.in

Page 75

75आपली गती तपासा :

१) अमेरकन राया ंतीचे जगावर झालेले परणाम सांगा.







४.७ सारांश

नवे भौगोिलक भूदेश व जलमाग यांया मायमात ून युरोपीयन शदांनी आपया
वसाहती थापन केया. इंलंडने आपली वसाहत थापन कन तेथे आपया देशातील
लोकांचे थला ंतर केले. परंतु हे थला ंतरीत लोक या देशाशी एकप व एकिन राहन
आपली जमभ ूमी व कमभूमी मानू लागल े. इंजांनी या देशाची लुट केली तसेच अनेक
अिधकार नाकारल े यातूनच अमेरकन राया ंती घडून आली . अमेरकन राया ंतीने
ििटश वसाहतवादाला तडा गेला िशवाय अनेक देशात वसाहतवादाला िवरोधी वातंय
चळवळीला ारंभ झाला. िशवाय अमेरकेत संसदीय अयीय लोकशाही सु झाली.
लोकशाहीची देणगी अमेरकेने जगाला िदली.

४.८

१) अमेरकन राया ंतीची कारण े प करा.
२) अमेरकन वातंय यु्ातील घटना ंचा आढावा या.
३) अमेरकन वातंय युाया यशापयशाची कारण े सांगा.
४) अमेरिकन राया ंतीया परणामा ंची चचा करा.








munotes.in

Page 76

76५

च राया ंती

घटक रचना :

५.० उिे
५.१ तावना
५.२ १७८९ या च राया ंतीची कारण े
५.३ ांती काळातील घटना
५.४ च राया ंतीचे परणाम
५.५ सारांश
५.६

५.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) च रायांतीची कारण े याची मािहती ा कन देणे.
२) राया ंतीया काळातील वेगवेगया घटना ंचा आढावा .
३) च राया ंतीने च व युरोप आिण जगावर काय परणाम झाले याची मािहती
िमळवणे.
४) नेपोिलयनया जीवनचराची मािहती समजाव ून घेणे.
५) नेपोिलयनया अंतगत सुधारणा ंचा आढावा घेणे.
६) नेपोिलयनया परराीय धोरणाची तपशीलवार मािहती सांगणे.
७) नेपोिलयनया पराभवाची मािहती सांगणे.

५.१ तावना

१८ शतकाया उराधा तच या नवीन कपना ंची, सुधारणा ंची, मूयांची बीजे
ोपीस येत होती. याच वेळी जुया मूयांचे थडगे बांधले होते. परंतु याचबरोबर नवीन
युगाची तुतारी फुंकली गेली. १९ या शतकाचा उदय हा अयंत ांितकारक समजला
जातो. कारण औोिगक ांती व च राया ंती या दोन ांितकारी घटना ंमुळे सारा युरोप
खंड तळापासून ढवळून िनघाला . यामुळे युरोपचा चेहरामोहरा बदलून टाकला होता.
जमीनदारी , सरंजामदारी , हकूमशाही इ. बाबी न कन आधुिनक जगात लोकशाहीछा munotes.in

Page 77

77पाया घातला . मानवी मूलभूत हका ंची हणज े वातंय, समता आिण बंधुव यांचे एक
नवीन युग अितवात आले. युरोपमधील इतर राांतील पीिडत व दडपया गेलेया
लोकांससुा आपया राात बदल घडवून आणयास फूत ा झाली. आपया
रााची व समाजाची नवीन आधुिनक गतीवादी तवावर उभारणी केली. यातून नवे पव
सु झाले. राया ंतीनंतर नेपोिलयन बोनापाट ने अंतगत सुधारणा व आपया पररा
धोरणाम ुळे ासचा िवकास घडवून आणला .

५.२ १७८९ या च राया ंतीची कारण े

संपूण मानवी इितहासात च राया ंती अितशय महवाची मानली जाते. च
राया ंतीने मयय ुगातील हकूमशाही न कन, समाजाला आधुिनक लोकशाहीत आणून
सोडल े. वातंय, समता आिण बंधुव या तीन मुलभूत कपना च राया ंतीने जगाला
िदया . इ.स. १६८८ या इंलंडमधील वैभवशाली ांतीने राजेशाहीला मयािदत केले.
हॉस या िवचारव ंतांची िवचारणाली फेकून लॉकची मयािदत राजेशाही या िवचाराचा
पाठपुरावा केला. १८ या शतकात या ांया झाया यामय े इ.स. १७७६ मये
अमेरकन राया ंतीने वसाहवतवादला व सायवादाला पिहला तडाखा िदला. राजाची
सा ही ईरी सा आहे. हे तव इंलंडया ांतीने पायध ुळी तुडवले आिण घटनामक
राजेशाहीचा योग सु केला. याचा परणाम चवर होऊन अकाय म, दुबल राजस ेचे
उचारटनाचा यन केला. यातून चमये इ.स. १७८९ मये राया ंती झाली. ितची
कारण े पुढीलमाण े -

५.२.१ राजकय कारण े :
१) अिनय ंित राजेशाही :
अनेक वषापयत लोकांया मनात असंतोष साचला होता. याचा उेक होऊन
ांतीत पांतर झाले. याला कारण हणज े बुरबोन राजघरायाची सा होय. हे राजे
जेया कयाणाची काळजी न घेता रायकारभार करताना 'दैवी अिधकाराचा िसांत'
यांना माय होता. ते लोकांया जीिवताच े व मालम ेचे मालक बनून वत:ला भायिव धाते
समजत असे. यांचा शद हणज े कायदा . मन मानल े तेहा यु पुकारण े बंद करणे. १४
या लुईया काळात ासचे युरोपया राजकारणात मानाच े थान होते. १५ या - १६
या लुईया काळात लोकांया मनात यांयाबल ितरकार िनमाण झाला. ासने
अमेरकेला वातंययुात मदत केली. या वेळी 'राजािवरिहत राय' अमेरकेत थािपत
झाले. हे च सैयाने पािहल े. इंलंडमय े जनतेचे सनदशीर सरकार थािपत झाले. हे
च जनतेला समजल े तेहा ासमधील जनतेया मनात राजाबल असंतोष िनमाण
झाला.

२) सवािष क युात झालेली हानी :
इ.स. १७६१ मये िशया -ऑिया यांयात सातवषय यु् झाले. या युात
ासने ऑियाया बाजूने युात उडी घेतली; परंतु ासचा मोठ्या माणात पराभव munotes.in

Page 78

78झाला. े तीच े लकर न झाले. चंड हानी झाली. यामुळे ासया वािभमानाला
धका पोहोचला . राजे लोकांया कतृवशूय नेतृवामुळे पराभ सहन करावा लागला , याची
खाी जनतेला झाली यातून जागृती िनमाण होऊन ांती झाली.

३) १४, १५, १६ या लुई :
१४ या लुईची कारकद दोन िवभागात िवभागली जाते. पिहया िवभागात चंड
हसय राजवाडा व इतर अनेक इमारती बांधया . िवाना ंना आय िदला. ासला
युरोपया राजकारणात मानाच े थान ा कन िदले. नंतर मा तो वत:या इछेनुसार
व लहरीन ुसार रायकारभार क लागला . मी रायच आहे, असे तो हणे. याने ७० वष
सा उपभोगली . यांयानंतर १५ वा लुई इ.स. १७१५ ते इ.स. १७७४ पयत सेवर
आला . तो चैन, िवलास ऐषआरामात दंग रािहला होता. वयाने लहान असून तो अिवचारी ,
यसनी , दुराचारी होता. ितजोरीचा अंदाज न घेता अमाप खच करत असे. 'मायान ंतर
लय' हे याया जीवनाच े तवान होते. १६ वा लुई इ.स. १७७४ -९३ या काळात
सेवर आला . तो सालस व सव ृ याचबरोबर लाजाळू व एकलकड ्या वभावाचा
होता. रायारोहणा वेळी ’सव िव मायावर कोसळयासारख े मला वाटते िकंवा केवढी ही
चंड जबाबदारी मायावर टाकयात आली आहे. ती पार पाडयाच े िशण मा मला
देयात आले नाही.“ मालेशस या मंयाने राजीनामा िदला या वेळी तो हणाला , ’तू
िकती निशबवान आहेस! मलाही असा राजीनामा देता आला तर, िकती छान झाले
असत े.“ याला मंिमंडळाया बैठकत रस नहता . तो आपया पनीया सया ने सव
रायकारभार करीत असे.

४) राणी मेरी ॲटाईनेटचा वभाव :
बुरबोन राजघरायात नेहमीच ियांचा वरचमा असत . ियांया तंाने राय
चालत असे. १६ या लुईची पनी मेरी ॲटाईनेट ही ऑियाची मेरीआ येरेसा िहची कया
होय. लहानपण कडक बंधनात गेले होते. लनान ंतर चैनीवर अफाट पैसा खच कन,
आरामात जीवन जगयास सुवात केली. राजकारणात ितने लुडबूड केयाने ास
जनतेया मनात अिय ठरली. भूकेने याकुळलेला मोचा राजवाड ्यावर आला . या वेळी ती
हणाली 'तुहाला ेड िमळत नसेल तर केक खा' ितया या वागणुकमुळे लोकांनी तुटीची
राणी अथवा दी ऑियन या कुचेापूव नावान े ओळखत असे.

५) राजवाड ्यातील उधळपी :
१४ या लुईने पॅरस राजधानीपास ून ११ मैलांवर हसाय राजवाडा बांधला.
यासाठी ३० कोटी पये खच केला. तेथे राजा-राणीया तैनातीला १५०० नोकर, खास
राणीसाठी ५०० तर राजकय ेसाठी ८३ नोकर सेवेसाठी ठेवले होते. राजवाड ्यात १८७५
घोडी व २१७ वाहने होती. राजाया पंगतीला रोज ३८२ अिधकारी जेवत असे. १०३
वाढपी करीत असे. याचा वािषक खच १० कोटी ँ।क येत असे. २ हजार उमराव राजाया munotes.in

Page 79

79दरबारात असे. यामुळे ासचा खच सतत वाढत जाऊन सवसामाय जनतेला मोठ्या
माणात याचे ओझे पडू लागल े.

६) रायकारभार :
ासचे एकूण रायकारभारासाठी ४० िवभाग केले होते. यावर उमरावाला
गहनर हणून नेमले जात. ४० िवभागाच े रायकारभारासाठी अनेक लहान भाग केले जात.
यावर अटडंट हा अिधकारी नेमत. तो मयमवगय भांडवलदार असे. हे सव अिधकारी
, जुलमी, लाचखाऊ असयान े जेया कयाणाकड े कोणाच ेच ल नसे. ते राजाची
मज सांभाळून रायकारभार करीत असे. यामुळे लोकांचे अतोनात हाल झाले.

७) कायातील गधळ :
देशातील व।यदा हणज े गधळाचे मूितमंत तीक होते. कायाया बाबतीत
एकवायता , एकसूीपणा व समता नहती . ासमय े ३६०-४०० कायदा पती होया.
मैन ांतात १२५ कारया कायद े पती अितवात होया . कायद े लॅिटन भाषेत
असयान े सवसामायाला समजत नसे. हॉटेअर हणतो क, ’ासमय े वास
करताना माणसाला िजतया वेळा घोडी बदलावी लागतात , िततया वेळी कायाया
पतीस ुा बदलाया लागतात .“

८) सदोष यायपती :
ासमय े यायदानाची पत अितशय सदोष होती. कायद े अितशय ूर आिण
अयायकारक होते. गुाकरता ूर िशा िदया जात. यांचे हातपाय तोडण े, कान
कापण े, हाडे मोडतील इतका मार देणे. संशयावन अनेक लोकांना िवनाचौकशी तुंगात
डांबले जात. परंतु कायात 'हेिबअस कॉपस' ची तरतूद नहती . राज यायालय े, लकरी ,
चच, अथ यायालय े इ. िविवध कारच े होते; परंतु याचे अिधकार ेे िनित नहत े.

५ .२.२ सामािजक कारण े :
१) ासमधील वग :
सरदार , धमगु, सवसामाय लोक असे तीन वगात समाज िवभागला होता. या
येक वगात वर व किन असे भेद होत. ही अयाय व िवषमत ेवर आधारत होती.
भूदास व गुलामांचा एक वेगळाच वग अितवात होता. मजीवी लोकांची संया ९९ टके
होती. १ टके लोक सरदार , अमीर -उमराव व छोटेमोठे धमगु हे होते. हे लोक बहसंय
जनतेवर अयायय -अयाचार करीत . चैनी, िवलासी जीवन जगत असे.

२) सरंजामदारा ंचे हक :
सरंजामदारा ंचे वणन करताना मॉटेयू हणतो क, 'राजाशी बोलू शकणारा ,
मंयाशी संपक साधणारा आिण याला कज, पेशन आिण वाडविडला ंचा वारसा हक
आहे अशी य हणज े सरंजामदार होय.' एकूण लोकस ंयेया १ टयाह न कमी munotes.in

Page 80

80सरंजाम सरदारची संया होती. ६० टके जमीन यांया तायात होती. कुळाकडून
जबरदतीन े शेत िपकवली जात. िवनाम ूय शेतात राबवून घेणे, चच व सैयातील मोठ्या
जागा सरंजामदाराला िमळत असत . या लोकांकडे खूप संपी आिण अिधकारही असत .

३) धमगुंचे हक :
धमगुंना समाजात ितेने थान असून अनेक सवलती होया. िवधी-पूजाअचा
हे काय करीत असत . सरंजामदारा ंमाण े तेही ऐषआरामात , रंगेल, चैनी जीवन जगत
असत . ासमय े लहान -मोठे ६४०० धमगुपैक १८ आचिबशप, ११७ िबशप होते.
सरासरी वािषक उपन १ ल ७५ हजार ँ।क इतके धमगुंचे उपन होते.
ासबग या आचिबशपला वषाकाठी ३ लाख डॉलस इतके उपन होते. तो एका वेळी
२०० लोकांना आिलशान राजवाड ्यात पाट देऊ शकत . यायाजव ळ १८० घोडी होती.
धमसंसथांचा वािषक खच ४६ कोटी ँ।क होता. धमसंथा भौितक सुखिवलासी आिण
चैनीत असयान े अध:पतनाला सुवात झाली होती. वर-किन धमगुंमये संघष सु
झाला होता. धमगु कायद े व करमु होते. धमसंथांना जेवर धािमक कर बसवयाचा
अिधकार होता.

४) सवसामाय लोक अथवा मजीव लोक :
या वगात ९९ टके लोक ासमधील असून यांयावर अतोनात अयाय ,
अयाचार , जुलूम होत असत . यांया तायात फ २० टके जमीन होती. ९९ टके
कराचा बोजा यांयावर होता. वर लोकांची सेवा करावी लागत . जमीनदार , धमगु यांना
नजराण े देणे, िवनाव ेतन काम करणे, जमीनदारा ंया मुलांया िशणाचा खच देणे, यांया
मुला-मुलया लनाला खच सांभाळणे. वत: उपाशीपोटी राहन यांची सेवा करावी लागत .
कालाईलने यांचे वणन करताना हटल े क, जेला वषातील ४ मिहने िनयमीत िनकृ
तीच े बटाटे खाऊनच आपली गुजराण करावी लागत े. आिथक्या मागासल ेला होता.
कामगारा ंना १८-२८ तास काम करावे लागे. मजूरीही अितशय कमी माणात िमळत असे.
यामुळे िभकाया ची संया मोठ्या माणात वाढली .

५.२.३ आिथ क कारण े
या ांतीया मुळाशी आिथक कारण े होती, असे अनेक इितहासकारा ंनी हटल े
आहे. दागो ळा ठासून भरला . तो च तवा नामुळे; परंतु ांतीचा भटका उडाला . तो
ताकािलक आिथक परिथतीम ुळे असे हटल े जाते. १४,१५,१६ या लुईने वत:या
महवाका ंेपायी अनेक युांत केयाने सरकारला कजबाजारी आिण िदवाळखोर बनवल े.

अयायी व िवषम करपती : ासमधील करपती अितशय दोषापद होती. संपीचा
साठा असणाया अमीर , उमराव , धमगु हे करमु असून, गोरगरीब जनतेवर कर लादल े
होते. यांना १४ ँ।क कर भरावा लागे, यांना १५२ ँ।स भरावे लागत . सवसामाय
जनतेया उपनातील अधा िहसा करपान े ावा लागे. िशवाय िमठावरील कर, munotes.in

Page 81

81धमपी, अबकारी कर, टॅटड्युटी इ. कर ावे लागत . येक यला ७ पॏड मीठ
वषाला िवकत यावे लागत असे. धमकर वाढवयाचा अिधकार धमसंथांना असे.
उमरावा ंचेही कर असे. ते पुलपी , पाणीपी , वाहतूक कर, शेतसारा इ. वसूल आपया
कुळाकडून करीत असे. ते पुलपी , पाणीपी , वाहतूक कर, शेतसारा इ. वसूल आपया
कुळाकडून करीत असे. ो. गुडपन - ासमधील शेतकरी दरी होते िकंवा
मयमवगा मये राजकय असंतोष होता हणूनच च राया ंती घडून आली असे नहे
तर ासमधील ीमंत वगाची ितगामी वृी च राया ंतीस कारणीभ ूत ठरली, तर
उमरावा ंवर टीका करताना हणतो - भयंकर अयायकारक आिण रशोषणारी करपती .

५.२.४ धािमक कारण े :
च जनतेया वातंयाचे सव ीने अपहार करयात आलेला होता. धािमक
वातंय अिजबात नहत े. धमगुत े-किनता ही दुफळीस व ेषास कारणीभ ूत होती.
ोटेटंट धमावर बंदी घालयात आली होती. हा पंथ वीकार णायास कायामाण े
समज ुरीची िशा िमळत असत . शासनात व इतर फ कॅथॉिलकांनाच नोकरी िमळत
असे. यू लोक व परकया ंचे हाल केले जात. यिवात ंय पूणपणे लोप पावल े होते.
कोणयाही यस केहाही तुंगात टाकू शकतात . अपराधी माणसाला यायालयात
जाऊन याय मागता येत नसे. किन धमगु धमिवधी सांभाळत. मा वर धमगु मानान े
व ऐयाने राहत असे.

५.२.५ वैचारक कारण े :
ासमधील सरंजामदार , धमगु यांया मेदारीला तडा देयाचे काम
ासमधील िवचारव ंतांनी केले. यांनी आपया िवचारणालीत ून समाजातील यूनगंड दूर
कन अिनय ंित राजेशाही न करयाची ेरणा िदली. यामय े से, मॉटेयू, हॉटेर,
रॉबेिपयर इ. िवचारवंतांनी काय केले.




munotes.in

Page 82

82१) जीओ जॅस सो (इ.स. १७१२ -७८) :
च लोकांमये ांतीची योत पेटिवयाच े काय जीओ जॅस सो याने केले.
यिवात ंयासाठी हकूमशाही न हावी, याबरोबर संपूण समाजाचा पुनघटना
आवयक वाटत होती. ान, संकृती आिण अययन यांनी मानवाच े िदवस िदवस
अध:पतन होत गेले, असे याचे मत होते. मानवाया दु:खाला समाज जबाबदार असे याने
जाहीर केले. समाजात सव सुखसोयी ीमंत वगाना उपलध असयान े अशा समाजाची
सव बंधने झुगान ावे.

सोच े मुख काय हणज े याने िलिहल ेला 'सामािजक करार' हा ंथ होय. यात
याने सांिगतल े क, समाजाया ारंिभक अवथ ेत लोक सुणी होते व वातंय आिण
समाज हक उपभोगीत होते. लोकांनी आपसात करार कन राय अितवात आणल े.
यामुळे सरकारन े लोकांया कयाणाकरता राबले पािहज े. जर रायसा लोकांिवरोधात
असेल तर ती न करयाचा अिधकार लोकांना आहे. हे थम सोन े मांडले होते. जेचे
सावभौमव ही कपना थमच मांडली. याया आधार े सरकार योय क अयोय हे
ठरवण े, ही फूत िदली.

२) माँटेयू (इ.स. १६८९ - इ.स. १७५५ ) :
च राजस ेवर टीकेचे घाव घालयाचा ारंभ थम माँटेयूने केले. माँटेयू
हा थोर रायशा , िस वकल व इितहासाचा सखोल अयासक होता. याने सव
सामािजक संथांचा व शासनपतीचा अयास कन अिनय ंित राजस ेवर हला केला.
याने इ.स. १७४८ मये 'कायाचा खरा आमा ' (Spirit of the L aw) हा ंथ िलिहला .
१८ मिहयात याया २२ आवृया िनघाया . याच ंथात सािवभाजनाच े तव मांडले.
समाजात मनुयाला खया अथाने वातंय ायच े असेल तर सरकारन े कायकारी,
कायद ेमंडळ, यायम ंडळ या तीन शाखा परपरापास ून वेगया पािहज ेत.



munotes.in

Page 83

83 रायात कायाला सवे थान असाव े, असे मत होते. हणज े घटनामक
रायाचा तो पुरकता होता. याया ंथाचा थोडयात सारांश हणज े इंिलश संसदीय
रायपती उम आहे. कारण यात यिवात ंयाचे पुरेपूर संरण केले होते आिण
सा िवभाजनाचा िसांत मांडला होता. राजा ही एक आपी असून ती अिन आपी
आहे. राजाच े िदवस संपले आहे, असे माँटेयू हणत असे.

३) हॉटेअर (१६९४ - १७७८ ) :
बौिक गुलामिगरी न करयाची व यिवात ंयाची महती पटिवयाची थोर
कामिगरी हॉटेअरने केयाने यास 'राजा हॉटेअर' या नावान े ओळखू लागल े. तो वत:
कवी, नाटककार , शा , इितहासकार व अपैलू िवचारव ंत या नायान े केलेले काय
अजोड होते. उपरोध , उपहास आिण िवनोद या शाांया साहायान े याने चिलत
सामािजक संथा, ढी, चच, राजस ंथा इयादीवर खर हले चढिवल े. वयाया २३
या वष आपया ितभ ेने जगाला िदपिवल े आिण तो जगिस झाला. वयाया ८४ या
वष याया सकाराया वेळी टायांचा कडकडाट सु असतानाच हा जगिस माणूस
जगाया इितहासात िवलीन झाला. हॉटेअरने सतत यिवात ंयाकरता लढा देऊन
अयाय कधीही सहन केला नाही. तो हकूमशाहीचा कर िवरोधक होता; परंतू
लोकशाहीवरही याचा िवास नहता . कयाणकारी हकूमशाहीचा याने पुरकार केला.
एका िसंहाचे राय परवडल े; परंतु शंभर उंदरांचे राय नको, असे लोकशाहीबाबत मािमक
उार काढल े. तो कॅथािलक पंथाचा अिभमानी असला तरीही अधोगतीम ुळे याने टीका
केली.
आपली गती तपासा :
१) च राया ंतीची कारण े थोडयात िलहा.







munotes.in

Page 84

84५.३ इ.स.१७८९ या च राया ंतीया काळातील घटना

ासमय े बुरबॉन घरायातील १४, १५, १६ या लुईची अिनय ंित राजेशाही
होती. यांनी समाजावर दु:खाचा डगर लादला . यांया अयायात ून ांतीचा उेग होऊन ,
जुनी राययवथा व सरंजामशाही इ.स. १७८९ या च राया ंतीने रसातलाला
पोहचवली . या ांतीया घडामोडी पुढीलमाण े घडया . इ.स. १७८९ पासून
राया ंतीला ारंभ झाला तो इ.स. १७९५ मये ितचा शेवट होऊन , जासाकाची
घटना तयार केली. राया ंतीया घटना ंचे दोन िवभागात वगकरण केले जाते. १) इ.स.
१७८९ -९१ २) इ.स. १७९१ -९५.

१) ासमधील आिथक िदवाळखोरी :
१४ या, १५ या लुईने िवनाकारण पैशांची उधळपी केली. गोरगरीबावर कर
लादून आिथक परिथती सावरयास यन केला. पण ते अशय झाले. राीय कजाची
रकम ४,४६,७४,७८,००० िलरा एवढे वाढल े. या िदवाळखोरीत ून ासला
वाचवयासाठी १६ या लुईने तुग इ.स. १७७४ -७६ नंतर नेकर इ.स. १७७६ -८१ असे
अथमंी नेमले. यांनी अथयवथा सुधारयाचा यन केला. सरंजामदार व धमगुंया
हकावर मयादा येऊ लागयान े यांनी िवरोध केला. नंतर कॅलोन हा नवा अथमंी नेमला.
याने वरा ंची मज सांभाळयासाठी वर वगाला पसंत पडेल तेच धोरण राबिवयाच े
ठरवल े. यानुसार याने नवीन कज काढून व कर बसवून अथखाते सावरयाचा यन
चालवला . पण पॅरसया पालमटने या गोीस िवरोध केला व कर बसवयाचा व कर
वाढिवयास अिधकार फ लोकितिनधी मंडळास हणज ेच इटेट जनरलला आहे असे
जाहीर केले. लुईने यास िवरोध केला. पण अखेर १७५ वष न बोलवल ेले पालमट याने
इ.स. १७८९ जानेवारीमय े िनवडण ुका घेऊन ५ मे १७८९ रोजी इटेट जनरलच े हसाय
राजवाड ्यात पिहल े अिधव ेशन भरेल असे सांिगतल े.

२) इटेट जनरल (लोकसभ ेची बैठक बोलावली ) ५ मे १७८९ :
ासमधील िदवाळखोरीला वाचवयासाठी व पैसा िमळिवयासाठी १६ या
लुईने जानेवारी १७८९ मये िनवडण ुका घेतया आिण नवीन लोकसभा तयार केली.
याचे ५ मे १७८९ रोजी पिहल े अिधव ेशन हयायया राजवाड ्यात भरवल े. लोकसभ ेला
िवासात घेऊन नवीन कज व नवीन कर जेवर लादता येतील या अपेेने राजान े ही बैठक
बोलावली .

लोकसभ ेत उमराव सभा, धमगु सभा, सामाय लोकांचे पितिनिधव करणारी
सभा असे तीन वग होते. सामाया ंया सभाग ृहाने कोणताही ठराव मांडयास उमराव व
धमगु सभा आपया बहमताया जोरांवर ठराव फेटाळून लावीत असत . यामुळे सामाय
जनतेला याय िमळत नसे. या लोकसभ ेत ६२१ सामाया ंचे ितिनधी , २८५ उमरावा ंचे,
३०८ धमगुंचे सभासद असे १२१४ एकूण ितिनधी या बैठकला हजर होते.
munotes.in

Page 85

85३) राीय सभेची थापना १७ जून १७८९ :
६ मे १७८९ ला बैठकया कामकाजाला सुवात झाली. लोकसभ ेया बैठक
िनयिमत भरवायात , कायद े करयाचा , करआकारणी मंजूर िकंवा नामंजूर करयाचा
अिधकार असावा व समाजातील सव वगावर समान कराची आकारणी हावी इ. मागया
अिधव ेशनात होया . आतापय त उमराव व धमगु यांचे वेगळे तर थड इटेटचे वेगळे
अिधव ेशन भरत. पण या वेळी तीन सभाग ृहाची संयु बैठक हावी ते संयु गृह असाव े,
अशी मागणी थड इटेटने केली; परंतु यांना यश िमळाले नाही हणून ॲबेिसएस या
ांितकारकान े सवसामायाच े ितिनधी मंडळ हेच राीय मंडळ होय असे जाहीर कन
१७ जून १७८९ रोजी राीय सभा हणून जाहीर केली.

४) टेिनस कोटावरील शपथ २० जून १७८९ :
राीय सभेचे सभासद बैठककरता २० जून १७८९ रोजी सभाग ृहात गेले. या
वेळी राजान े वेश करयास नकार िदला. यामुळे हे सभासद राजवाड ्याजव ळील टेिनस
डांगणावर जमले. राीय सभेचा अय बेलया नेतृवाखाली आहान केले क,
'लोकांचे सावभौमव िस करणारी घटना तयार होईपय त आपली एकजूट कायम
ठेवावयाची ' अशी शपथ येथे घेतली. ही शपथ 'टेिनस कोटावरील शपथ' हणून िस
आहे. जुलमी राजवटीस मूठमाती व घटनामक राजवटीची थापना या दोन गोची ही
शपथ हणज े ांतीची िनदशक होय.

५) राीय सभेचे घटना सिमतीत पांतर २७ जून १७८९ :
सािपपास ू आिण िपळवणूक करणाया वर वगाने राजावर दडपण आणून
सामाय जनतेला दडपून टाकयाचा यन केला. २३ जूनला राजान े ितही वगाचे िमळून
एक अशी इटेट जनरलची बैठक बोलावली ; परंतु राजान े वर व किन वगाचे ितिनधी
वेगवेगया सभाग ृहात बसतील असे जाहीर केले. थड इटेटचे ितिनधी सभाग ृहात बसून
रािहल े. यावेळी राजाचा अिधकारी डी ीज हा आला आिण सांिगतल े क, 'राजान े हा
सभाग ृह सोडून जायास सांिगतल े.' पण िमरोबाया नेतृवाखाली थड इटेटने िनणय
घेतला आिण डी ीजला सांिगतल े, 'तुपया राजाला जाऊन सांग क जेया इछेनुसार
आही या सभाग ृहात जमा झालो आहेत. आही येथून हलयास तयार नाही व
लोकितिनधीवर जे हात उगारतील ते महान देशोही ठरतील ,' असा ठराव पास केला.
शेवटी १६ वा लुई हताश होऊन ितही वगाचे ितिनधी एक बसयाचा हकूम फमावला.
२७ जून १७८९ रोजी लोकांया िवजय होऊन पुढे राीय सभेला घटना सिमतीत
पांतर केले.

६) बॅिटलचा पाडाव १४ जुलै १७८९ :
राजा व थड इटेट यांया संघषात राजाचा पराभव झाला. घटना सिमतीन े
कारभार चालवण े ही जनतेला लुडबूड वाटू लागली . ामीण व शहरी लोक उपासमारीन े म
लागल े तेहा लोकांचा ओढा शहराकड े वाढू लागला . ास शहरात नागरकात संताप व
ितरकार वाढत होता. या खवळलेया जनसागराच े नेतृव मॅरट, रोबेिपअर , कॅिमली munotes.in

Page 86

86डेरमोिलस इ. पुढायानी केले. यांनी हॉटेल-दी-िहला हे दागो याचे कोठार तायात
घेतले. यांनी िकल े, तुंग, अिमरा ंच वाडे यावर हले केले. यामुळे राजान े ११ जुलैला
नेकर व इतर अिधकार पदावन दूर केले. सैयात नागरी सुरा दल व पुढे राीय सुरा
दल िनमाण करयात आले. याचा सेनापती लाफायत े होय. या राीय सभेया सैयाने
अिनय ंित जुलमी राजस ेचे तीक असल ेया बॅिटलया िकयावर हला चढवला .
तेथे पाच तास लढाई झाली. यामय े डी लुने हा रायपाल ठार झाला. १४ जुलैला िवजय
िमळाला, तो िदवस 'राीय िदवस ' हणून जाहीर केला. या वेळी युरबॉन घरायाचा
जुया झड्याऐवजी लोकांनी लाल, पांढरा, िनळा या ितरंगी वज राीय वज फडकवला .
बॅिटलया पाडावाची बातमी १६ या लुईला सांिगतली . तो हणाला , हे फार मोठे बंड
आहे. तेहा िडलायन कोट याने १६ या लुईला सांिगतल े क, नाही महाराज , ही फार मोठी
ांती आहे. या संदभात ो. गुडवीन, ’च राया ंतीत या एकाच घटनेमुळे दूरगामी
आिण सवगामी परणाम घडून आलेत. दुसया कोणयाही घटनेशी या घटनेची तुलनाच
करता येत नाही.

७) ४ ऑगटची सामािजक ांती :
बॅिटलया पाडावान ंतर ही चळवळ सव ासभर पसरली . वर वगाया
अयाचारािव च जनता सूडाने पेटली होती. उमराव , धमगु यांया घरावर हले
कन लूट व उद्वत करत होते. धायाच े साठे, करारप े जाळून टाकली . यामुळे वर
वगाचे हाल होऊ लागल े. ४ ऑगटला राीय सभेची बैठक सु असतानाच हायकाऊ ंट
ऑफ नॉआिलसन े जाहीर केले क, 'उमरावा ंया सव अिधकारा ंचा याग करत आहोत .
राीय सभेने सरंजामशाहीचा शेवट करावा .' यामुळे उमराव , धमगु यांनी आपल े सव
अिधकार सोडून िदले. यावेळी राीय सभेने ३० ठराव पास केले. यांनाच ४ ऑगटच े
वटहकूम असे हणतात . यानुसारच , िबगारीची पत, उमरावाच े कर, चच, धमगुंचा कर
र करावेत. नोकरीत वेश देताना उचनीच भेदभाव क नये. यायदान िन:पपातीपण े
करावे. सवाना समान लेखयात येईल. सामािजक िवषमता न करावी . इ. कायद े मंजूर
केले. अशा रीतीन े एका राीत ून ासमय े सामािजक ांती घडली . अयायाला व
जुलमाला कायमची मूठमाती देऊन ४ ऑगट हा िदवस च राया ंतीया इितहासात
अमर झाला. राीय सभेने राजाला च वातंयाचा संथापक हणून जाहीर केले.

८) हसाय राजवाड ्यावर ियांचा मोचा (५ ऑटोबर १७८९ ) :
४ ऑगटची सामािजक ांती झायान ंतर अनेक सरदार , धमगु यांनी हका ंचा
याग करयास िवरोध केला. १६ या लुईचा भाऊ काऊंट ऑफ अटअस याने
ासमध ून पळ काढून परकय सैयाया मदतीन े ांती िचरडून टाकयाचा यन केला.
१६ या लुइने कान फुंकले. यामुळे याने सामािजक ांतीया करारावर सही करयास
िवरोध दशवला. यामुळे च जनतेत मोठा असंतोष िनमाण झाला. या वेळी दुकाळाने
भेसूर थैमान घातल े हाते. िया ंनी एक मूक मोचा राजवाड ्याकड े नेला. या मोचात दीड
हजार िया असून लफायत ेचे नॅशनल गाड सोबत होते. 'भाकरी ! भाकरी !' घोषणा देत munotes.in

Page 87

87राजवाड ्याजव ळ आले. या मोचाने पहारेकयाना ठार मान राजवाड ्यात वेश केला. राज
कुटुंबातील य कैद केयानंतर हा मोचा पॅरस शहराकड े गेला.

९) राजाचा पॅरसमध ून पलायनाचा यन (२० जून १७९२ ) :
मूक मोचाने राजा-राणी यांना ट्युलरीस राजवाड ्यात नजरक ैदेत ठेवले. धम
संथेिवषयक नवी घटना माय नहती . तेहा ऑियाची मदत घेऊन ही ांती िचरडून
टाकावी , असा िवचार केला. यासाठी २० जन रोजी वेषांतर कन पळून जाताना वरेस या
खेड्यात पकडल े. राजाची िधंड काढून पुहा पॅरसमय े कैदेत ठेवले. पुढे ासया
कारभारात गधळ िनमाण झाला. इ.स. १७९१ रोजी राीय सभा बरखात झाली.

आपली गती तपासा :

१) च राया ंतीया काळातील घटना ंचा आढावा या.







५.४ इ.स. १७८९ या च राया ंतीचे परणाम

ासमधील अिनय ंित राजेशाहीचा व सरंजामशाहीला च जनता िवटली होती.
यांया जुलमाला युर देयासाठी सवसामाय जनतेने १७८९ मये ांती केली. या
ांतीला िहंसामक वळण लागयान े ासचे जगातील बरेच देश शू बनले. अंतगत
शांतता व सुयवथा िनमाण करयासाठी ासमय े दहशतवादाची राजवट िनमाण
झायान े अनेक पुढायांना फासावर जावे लागल े. १६ या लुईला फाशी देऊन जनतेने
पिहल े जासाक राय थापन केले; परंतु मयमवगा ने आपया हकासाठी पुहा
चळवळीला ारंभ केला. यामुळे जेकोिबयस िवचारसरणीकड े बरेच झुकू लागल े. जरी
ासमय े लोकशाही थािपत केली तरी जात काळ िटकू शकली नाही. राीय सभेने
व नॅशनल कहेशन यांनी ासमय े मोठ्या माणात काय केले आिण ासची ांती
घडवयास साथ िदली. या ासया ांतीमुळे ास व जगावर वेगळेच परणाम झाले ते
पुढीलमाण े -

१) अिनय ंित राजेशाहीचा शेवट :
च राया ंतीमुळे जुया अिनय ंित हकुमशाही राजवटीला कायमची मूठमाती
िमळाली. 'राजा हणज े ईराचा ितिनधी ' आिण तो आपया लहरीन ुसार राय क
शकतो , या कपना कायमया गाडया गेया. वातंय, समता आिण बंधुव ही तवे munotes.in

Page 88

88पुरकृत करणारा राजा फ राय क शकेल ही कपना लोकांया मनात कायमची
जली . १६ या लुईला फरसावर लटकून सासाक थापन केले. नेपोिलयन बोनाफाट ,
१४ वा लुई, लुई िफलीप , नेपोिलयन ितसरा यांनी जरी अिनय ंित रायकारभार केला तर
पूवया रायकया पेा राजवट वेगळी होती. या अिनय ंित सेचा शेवट होऊन १८७०
मये ासमय े जासाक शासनपदती सु झाले.

२) सरंजामशाहीला कायमची मूठमाती :
च राया ंतीमुळे उमरावशाही , सरंजामशाही यांचा कायमचा शेवट केला.
धमगुंया सवलती र केया. चचची संपी ज केली. धम ही येकाची वैयिक बाब
आहे. सवाना समान या, कराची आकारणी समान केली. िपढीजा त पदे र केली.

३) जनमताच े ेव माय झाले :
ासया राया ंतीमुळे सोची 'लोकांचे सावभौमव ' ही कपना कायमची ढ
झाली. राजा लोकांचा ितिनधी आहे तो जर लोकांचे िहत साधत नसेल तर याला काढून
टाकता येते हणज े लोकांचा हक सवमाय झाला. च राया ंतीने लोकशाहीचा पाया
घातला गेला.

४) राीयवाचा कपन ेचा उदय :
च राया ंतीमुळे युरोपात एकराीयवाया कपन ेला जोरदार चालना
िमळाली. एकजुटीिशवाय तरणोपाय नाही, याची खाी युरोपला पटली . अंतगत ांची
सोडवण ूक सुा एकजुटीवर आहे. इटाली , जमनी, तुकाया अंमलाखालील बाकन राे
यांनी एककरणाची चळवळ सु केली. एकजुटीमुळे जमनी, इटाली , बिल राे उदयास
आली .

५) वात ंय, समता आिण बंधुव या कपना ंचा सव युरोपात सार :
वातंय, समता , बंधुव ही तवे ासपुरती मयािदत न राहता संपूण युरोपने
फूत व ेरणा घेतली. आपया देशात लोक िनयंित सरकार असाव े, असे अनेक देशांना
वाटू लागल े. याचा परणाम १९ या शतकाया अखेरीस हाऊस ऑफ कॉमसमय े मजूर
ितिनधी िनवडून आले. जमनी, ऑियात लोकशाही शासन थािपत झाले. इटालीत
सांसदीय लोकशाही ढ झाली. रिशयात चळवळ होऊन ड्युमा नावाच े एक राीय मंडळ
थापन झाले. तुकथानातही अनेक चळवळी होऊन शेवट इ.स. १९०८ मये संसदीय
सरकार थािपत झाले. ासमय ेही नेपोिलयनया पाडावान ंतर इ.स १८७१ मये
ितसरे गणराय थािपत झाले.

६) खया अथाने समता थािपत होयास ारंभ :
ासया ांतीने समतेया तवाचा जोरदार पुरकार केला. येक य
कायासमोर समान असावी . येकाला याय िमळावा ही तवे होती. संपीवर अगर munotes.in

Page 89

89जमावर या यला ेव देणे अगर समाजाला अिधकार देणे माय नाही. हे जगासमोर
च राया ंतीने िस केले. याचा परणाम वर वगाचे िवशेष हक न केले. धािमक
ेात सिहण ुतेचा पुरकार केला. वृपाना वातंय बहाल केले. येकाला िशणाचा
हक िदला. अशा रीतीन े ांतीचा परणाम होऊन समतेला सुवात झाली.

७) च राया ंतीमुळे मानवतावादी कायाला उेजन िदले :
ासया ांतीपास ून फूत घेऊन अनेकांनी मानवतावादी काय आरंिभली.
िनरिनरा या देशात गुलामांची पत न करया चा यन केला. तुंगात िखतपत
पडलेया कैांची परिथती सुधारयाचा यन करयात आला . आरोय ्या तुंगाया
इमारती नीट बांधया जात. अशा रीतीन े मानवतावादी कायाकडे ल वेधले गेले.

८) सदयवादी वायाची िनिमती :
च राया ंतीमय े यिवात ंय, ढीिव बंड आिण पिव भावना ंवर
यया जीवनाची उभारणी करणे यावर िवशेष भर देयात आलेला होता. आता
सौवादी वायाची िनिमती होऊ लागली . िहटर ूगो याचे 'ला िमझरएबल ' साऊथीच े
'जोन ऑफ आक' गटे फॉट इ. अनेक सुंदर वायी न कलाक ृतीत याच काळात िनमाण
झाया .

९) रोमन कॅथॉिलक चचबाबत सहानभ ूती :
च राया ंतीमय े व नेपोिलयनया राजवटीत कॅथॉिलक धिमयांना
अपमानपद वागिवण े व कॅथॉिलक लोकांना, धमगु, पोप यांना सतत मानहानी सहन
करावी लागली . ती यांनी शांतपणान े सहन केली. यामुळे कॅथॉिलक धिमयांबाबत युरोपात
हळूहळू सहान ुभूती िनमाण झाली. हा ांतीचा परणाम समजला जातो.

१०) मालमा बाळगयाया हकाबाबत आदर उरला नाही :
ास राया ंतीने उमराव -सरदाराया मालम ेवर उघड हले चढिवल े जे
ासमध ून पळून गेले. यांची मालमा ज केली. यामुळे मालमा बाळगयाया
यिगत हकाला िवशेष पािवय रािहल े नाही. यामुळे ती समाजवादाया िदशेने गती
समजली जाते. रायातील सव मालमा ही रायाया हणज े लोकांया मालकची आहे,
ही कपना पक जली .

११) च राया ंतीमुळे ासला सुबा ा झाली :
ांतीपूव ास हा दुकाळत आिण नािवक देश होता. ांतीनंतर हजारो
गरीबांना माफक िकंमतीत जिमनी िमळाया. यांनी या जिमनी लागवडीखाली आणया .
परणामी १७९४ पयत ास धनधाया ंनी समृ बनला . यामुळे जासाकाया व
नेपोिलयन काळात अनेक युाला तड देऊन िवजय ा केला.


munotes.in

Page 90

90१२) च राया ंतीमुळे एकरााची कपना वाढीस लागली :
च राया ंतीमुळे राभावना वाढीस लागली . आतापय त राजाबाबत ेम
हणज े देशभ अशा कपना ढ होया . आता रा ही कपना समोर येऊन रा ेम
जागृत झाले. राासाठी याग करणे ही कपना जिवली गेली. च राया ंतीचे रा ेम
ही मोठी देणगीच समजली पािहज े.

१३) भूदास पत व वेठिबगारी न :
च ांतीने ासमधील उमरावा ंया तायातील भूदासांना वतं केले.
वेठिबगारी व गुलामिगरी बंद केली. सामािज कता िवषमत ेचा पायाच उखडला जाऊन
समता , वातंय, िवबंधुव या ांतीया तवावर आधारत नवसमाज िनमाण झाला.

१४) शासकय सुधारणा :
समानत ेचे तव हा शासकय कारभाराचा पाया बनून ासया शासनयवथ ेत
ांितकारी बदल झाला. कायद े पतीतील लहरीपणा संपून एकसूता आली. सव
ासला एक कायद ेयवथा , एक याययवथा लागू करयात आली . यामुळे
सवसामाय वगाची िपळवणूक थांबली. आिथक ेात कर देणायाया पातेचा िवचार
करणारी पुरोगामी करपती सु झाली. कतबगारीचा िवचार होऊन नोकया अिधकारपद े
िमळू लागली .

अशा रीतीन े च राया ंतीचे परणाम पाहता च राया ंती अितशय महवाची
ठरते. युरोपातील हकूमशाही , जुलमी राजस ंथा, िवषमता , िपळवणूक एका बाजूला आिण
दुसया बाजूला वातंय, समता , बंधुव आिण युरोपाची िठकिठकाणी थािपत लोकशाही
सरकार े यांया हणज े जुया नयाया सीमार ेषेवर च राया ंती उभी आहे. हणूनच
च राया ंतीने युरोपचा इितहासाला नवीन वळण लावल े आिण युरोपात वातंय,
समता आिण बंधुव या नवीन कपना ंचा उोष केला असे हणयात येते. जगाया
इितहासाया ीने च राया ंती ही महान घटना समजली पािहज े.

आपली गती तपासा :

१) च राया ंतीचे परणाम सांगा.







munotes.in

Page 91

91५.५ सारांश

युरोपमय े जी वैचारक चळवळ सु झाली आिण यातून च राया ंती
उदयास आली. अमेरकन राया ंतीत सायवादाला तर च राया ंतीने
हकुमशाहीला तडा िदला. च मधील सामािजक आिथक िवषमता आिण वैचारक
जागृतीमुळे ांती घडून आली. च मधील युरोबान घरायाची राजकय सा न कन
राीय सभेची सा थापन झाली. परंतु ितलाही िदघकाळ सा िटकवता आली नाही.
पुढे पिहल े जासाक (नॅशनल कहेशन) सेवर आले. याने ासया िवकासासाठी
यन केले. आंतरराीय सा संघषात नेपोिलयनचा उदय झाला याने च रायांती
िचरडून टाकली . या ांतीचे च द जगावर चांगले-वाईट परणाम झाले. वातंय, समता ,
िवबंधुव ही तवे च राया ंतीने जगाला िदली.

५.६

१) च राया ंतीची कारण े प करा.
२) च राया ंतीचे परणाम सांगा.









munotes.in

Page 92

92६

औोिगक ांती

घटक रचना :

६.० उिे
६.१ तावना
६.२ औोिगक ांती
६.३ औोिगक ांतीचे िविवध टपे
६.४ औोिगक ांतीची कारण े
६.५ औोिगक ांतीचा शुभारंभ व वाटचाल
६.६ औोिगक ांतीचे परणाम
६.७ सारांश
६.८

६.० उिे

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) औोिगक ांतीची याया समजाव ून देणे.
२) औोिगक ांतीचे वप , िविवध टपे यांची मािहती ा करणे.
३) औोिगक ांतीया कारणा ंचा आढावा घेणे.
४) िविवध उोगध ंातील गतीची मािहती िमळवणे.
५) औोिगक ांतीचे सामािजक , आिथक परणामा ंची नद घेणे.

६.१ तावना

मानवी संकृतीत बदल घडवून आणणार े घटक केवळ राजकय अथवा लकरी
वपाच े असतात असे नहे, तर आिथक, सामािजक , शाीय , वैचारक , धािमक,
औोिगक ेातील ांतीकारी बदलाम ुळे मानवी संकृतीचे वप आमुला िनराळे होऊ
शकत े. सवक ृ कलाक ृती, अरसािहय , अिभनव यांिक शोध व शाीय िसांत
यामुळे मानवी संकृतीया समृीत अिधक भर पडली आहे. मानवी जीवन अिधक
िवलण झाले आहे. यया सुखात कायमची वाढ झाली आहे. याच ीने मानवी
इितहासात औोिगक ांतीला महव आले आहे. एक यं अनेक लोकांचे काम अिधक munotes.in

Page 93

93वेगाने करत असे. यामुळे मानवाया जीवनातील िविवध ेात फार मोठी ांती होऊन
गती झाली. या सव गतीचा व परवत नाचा मानवी जीवनावर फार मोठा परणाम झाला.
या परणामाला औोिगक ांती फार महवाची आहे. औोिगक ांतीमध ून कामगारा ंचे
अनेक िनमाण झाले. या ास ंदभात िवचार करयाचा जो यन झाला यातून
समाजवादाचा उदय झाला. ारंभी समाजवादाच े वप आदश वादी होते. जसजस े ाच े
वप बदलत जाऊन गंभीर वपात िनमाण झाले यातून आमक वपाचा सायवाद
अथवा शाीय वपाचा समाजवाद िनमाण झाला.

६.२ औोिगक ांती

'औोिगक ांती' हा शदयोग थम जेरीम ए. लॅक या च अथशाान े
उपयोगात आणला . इंलंडमधील औोिगक ांतीवर भाय करणारा , १९ या शतकातील
ििटश लेखक अनाड टॉयबी याने हा शद समाजात ढ केला. अठराया शतकाया
उराधा त इंलंड व एकोिणसाया शतकाया पिहया तीस वषात पिम युरोपात जे अनेक
यांिक शोध लागल े यामुळे युरोपात उपादन पतीत बदल झाले, यामय े
मनुयबळाऐवजी यंाया साहायान े उपादन मोठ्या माणात होऊ लागल े. या सव
बदला ंना व घटका ंना औोिगक ांती असे हणतात .

६.२.१ औोिगक ांतीचे वप :
मयय ुगातील सरंजामशाहीवर आधारत अथयवथा हळूहळू न होऊन ती
यापारावर आधारत बनू लागली . शहरांची, यापाराची , उपादन साधना ंची व गरजांची
वाढ होऊ लागली . यातून अनेक भौगोिलक व िवान शोध लागत े. यातून औोिगक
ांती झाली. ांती या शदाचा अथ हणज े अचानक व अनपेित िकंवा िहंसेने होणारा
बदल परंतु हा अथ येथे अिभ ेत नाही. औोिगक ांतीने समाजाया जीवनातील िविवध
ेात केलेले बदल, अितशय संथगती ही िया अजूनही सुच आहे. यामुळे याला
औोिगक ांती हणज े िकतपत योय वाटते िकंवा या ांतीऐवजी उांती, असे हटल े
तर योय होईल. कारण ांती पूव व नंतरया काळात समाजरचना , उपादन व िवतरण
पती , अथयवथा , यापार यामय े फार मोठा बदल झाला आहे. हणून औोिगक
ांतीया काळाला उांतीचे वप ा झाले होते. औोिगक ांतीतील बदला ंवर
आधारत नवी आधुिनक संकृती िनमाण झाली. सामािजक संबंध, आिथक यवहार व
कायपती व राजकय तवणाली यामय े आमूला बदल होऊ लागल े. पूवची िविवध
वतू उपादन े कुिटरोोग वपाच े होते. तर या काळात वतूंचे उपादन ठरािवक
कारखायात होऊ लागण े ही उपादनाची िया अितशय गुंतागुंतीची व अवघड होती.
बनस यांया मते 'औोिगक ांतीमय े पुढील घटका ंचा समाव ेश होता. उोग व शेतीचे
यांिककरण , उोग ेात शचा वापर, कारखाना पतीचा िवकास , दळणवळण व
संपकाया ेातील आय कारक व वेगवान गती, अथयवहाराया सव शाखांवर
वाढल ेली भांडवलशाही भाव .' munotes.in

Page 94

94६.३ औोिगक ांतीचे िविवध टपे

लंडन येथील हाइडपाक मये १ मे १८५१ रोजी आंतरराीय औोिगक दशन
भरले होते. याचे उाटन िहटोरया राणीया हते झाले. यामय े िनरिनरा या
राातील यांिक गतीच े नमुने ठेवयात आले होते. यावन इंलंड हे उोगध ंाचे
जागितक क आहे असे िदसून आले. हे दशन हणज े औोिगक ांतीची सुवात िकंवा
शेवट असे मानता येणार नाही. औोिगक जी गती झाली यावन याचे कालख ंड / टपे
िनमाण केले आहे.

१) औोिग क ांतीचा पिहला टपा (इ.स. १७५० ते इ.स. १८५० ) :
या काळात ांतीचा भाव इंलंड, ास, जमनी िदसून येतो. वाफेचे इंिजन व
यंे यावर आधारत कारखाना पत अितवात आली .

२) औोिगक ांतीचा दुसरा टपा (इ.स. १८५० - इ.स. १९५० ) :
या काळात ांतीचा सार पूव युरोपीय देश, सोिवएत रिशया , भारत, जपान या
देशात झाला. िवुत श ही यंे चालिवणारी महवाची ऊजा बनली . वीजेवर चालणाया
वतू, अवजार े तयार करणे. रासायिनक पदाथ बनिवल े. या उोगा ंचा िवकास झाला.
उपादनाची पत अिधक िवकिसत झाली. वयंचिलत यंांचा उपादन पतीत वापर
होऊ लागला . यामुळे उपादन वाढल े व मश कमी झाली.

३) औोिगक ांतीचा ितसरा टपा (इ.स. १९५० नंतर) :
आिशया व आिका खंडातील नवोिदत राांत हे औोिगक ांतीचे ितसर े पव
सु झाले. ते अजूनही चालूच आहे. या टयात औोिगक ांती घडवून आणयासाठी
राय आिथक यवहारात मोठा भाग घेत असयाच े िदसून येते. या टयात इलेॉिनस ,
संगणक, यंमानव याचा उपयोग केयाने ांतीची गती मोठ्या माणात झाली. माप ेा
बौिक ानावर आधारत काम करणाया कामगारा ंची संया वाढू लागली .

६.४ औोिगक ांतीची कारण े

औोिगक ांतीची सुवात १८ या शतकाया उराधा त इंलंडमय े थम
झाली. नंतर ितचा सार सव जगभर झाला. यामुळे इंलंडबरोबर सव जगात औोिगक
ांतीया कारणा ंचा एकित िवचार करणे योय ठरले. औोिगक ांतीस अनुकूल असणार े
घटक या देशामय े उपलध नहत े यांनी ते ा करयाचा यन केला. यातून
यापारवाढ व वसाहतवाद ही पधा सु झाली. औोिगक ांतीला जे जबाबदार घटक /
कारण े होती ती पुढीलमाण े -


munotes.in

Page 95

95१) नवे जलमाग व भौगोिलक देशांचा शोध :
ाचीन काळापासून आिशया -युरोप यांचा भूमागाने यापार व दळणवळण सु होते.
इ.स. १४५३ मये तुकानी कॉटॅिटनोपल हे जगिस शहर िजंकले. यांनी आिशया ,
आिका, युरोपवर आपल े साय िनमाण केले. कॉटॅिटनोपल हे ितही खंडांया
सीमेवर असून जागितक भूमाग बंद झाला. यापार व यातून चंड संपी ाी
करयासाठी नवीन जलमागा ची गरज होती. पोतुगीज, हॉलंड, पेन, इटाली या देशांया
यना ंमुळे व धाडसी दयावद खलाशा ंमुळे अनेक नवे जलमाग शोधून काढल े. यामुळे
आंतरराीय दळणवळणात महवप ूण बदल झाले. बोधन , िवान व वसाहतवाद याला
गती ा झाली आिण औोिगक ांतीला ारंभ झाला.

२) बोधन चळवळ :
पंधराया शतकात जलमाग व भौगोिलक शोध याबरोबरच युरोपात बोधन
चळवळ सु झाली. सािहय , शा, कला, िवान, धम ई. ेात बोधन घडूनआल े.
यामुळे धमाचा पगडा कमी होऊन ानाया का ंदावया . राजसा , मानवी कतृव,
िवचारवात ंय, बुिवाद , िववेकिना , तकशुता, वैािनक िकोन व योगिशलत ेला
महव ा झाले. काही तरी नवीन करयाची िज लोकांयात िनमाण झाली. दैववाद,
ढीियता , िथतीशीलता , धम अडथ ळे, सरंजामी वृी न होऊन मानवी िवचार व मन
मु झाले. मानवतावादाला ाधाय िमळाले. मानवी जीवन महवाका ंी, भौितकवादी
बनले व पारलौिककवादाला कालबा ठरवण े ही वैचारक ांती बोधनाम ुळे झाली.
इटाली , जमनी, पेन, ास, इंलंड या देशात बोधन चळवळी सु झाया . अनेक
ितभाशाली िवचारव ंत, संशोधक , कलाव ंत, सुधारक यांया यनात ून िविवध ेात
उनती झाली. सािहय व िवानाम ुळे औोिगक ांतीला मोठी चालना िमळाली. कारण
वैािनक शोधाम ुळे यंाची िनिमती व औोिगकरणाला गती ा झाली.

३) नैसिगक साधनस ंपीच े िवपुल साठे :
यंाचे शोध लागयान े कारखानदारीला ारंभ झाला. िविवध कारच े यं बनिवल े
व चालिवण े यासाठी उजची व कया मालाची गरज होती. लोखंड, कोळसा, रबर, कापूस
व िविवध कारचा कचा माल ा झायान े कारखानदारी मोठ्या माणात सु झाली. या
कचा मालाच े साठे इंलंडमय े होते. िशवाय वसाहतीमध ूनही ते ा करत असत . यामुळे
इंलंडमय े औोिगक ारंभ झाला.

४) भांडवलदार उोगपतीचा उदय :
मयय ुगातील बदलल ेया परिथतीम ुळे जमीनदार वगाने जिमनी िवकून शहरात
थाियक झाले. यांनी यापार व कारखानदारीमय े पैसा गुंतवला . यातूनच शहरात
यापारी व उोगपती असल ेया भांडवलदाराचा उदय झाला. यांनी आंतरराीय
यापारासाठी िविवध कंपया थापन केया. िवत मंडळे, महामंडळे, कंपया थापन munotes.in

Page 96

96कन िविवध उोग सु केले व यांचा िवकास केला. यातून ीमंत भांडवलदार वगाचा
उदय झाला. यांनी देशात औोिगक ांतीला ारंभ केला.

५) जागितक राया ंया :
बोधन चळवळीमुळे समाजात मु िवचार वातंयाचे युग िनमाण झाले.
अयायािव ितकार करयाची श िनमाण झाली. जी गो आपया बुीला पटते,
ितचा वीकार करणे हा कानम ं िमळाला. बोधन चळवळीतून ांितकारी तववेे,
िवचारव ंत, सािहियक यांचा उदय झाला. यांनी जुलमी राजवटीिवरोधात रािना ,
यिवात ंय, समता , बंधुव, लोकशाही याचे महव समाजाला पटवून िदले. यामुळे
इ.स. १६८८ ची इंिलश ांती, इ.स. १७७६ अमेरकन ांती, इ.स. १७८९ ची च
ांती झाली. युरोप व आिशयातील ांया, रावादी संघष यामुळे परवत न झाले.
सरंजामशाही न झाली. वरील सव बदल औोिगक ांतीला पोषक ठरते. यामुळे अनेक
देशांत राया ंतीनंतर औोिगक ांतीला ारंभ झाला.

६) सामािजक व राजकय शांतता आिण थैय :
मयय ुगातील राजकय अिथरता राया ंतीमुळे संपुात आली आिण शांतता व
भरभराटीया युगाला ारंभ झाला. राजसा व धमसा आिण धमासाठी रााराातील
संघष आिण रा-राय व अिनय ंित राजेशाहीचा उदय, या कारणाम ुळे अिथरता िनमाण
झाली होती; परंतु राया ंतीनंतर शांतता थािपत झाली. या शांततेया काळात िशण ,
संशोधन सािहय , िवान यांची गती झाली. राजस ेने आिथक गतीला उेजन िदले.
यामुळे नवीन उोग सु होऊन औोिगक ांती झाली. यापार व उोग यांयात गती
झाली.

७) बाजारप ेठांची उपलधता :
कारखायात ून तयार झालेया मालाया िवसाठी बाजारप ेठ उपलध असण े ही
औोिगकरणाची गरज आहे. इंलंडमय े वत:ची मोठी बाजारप ेठ होती. इ.स. १७०७
मये इंलंड व कॉटलंडचे एककरण होऊन यापारासाठी मोठी बाजारप ेठ अितवात
आली . इ.स. १८०० मये आयल ड ा झाले. यािशवाय अमेरका, िहंदुथान , आिका,
पॅिनश वसाहतीशी यापार सु केला. मोठ्या देशांनी आपया व शेजारी राांशी यापार
कन ही गरज भागवली . भौगोिलक शोधाम ुळे आंतरराीय यापाराला चालना िमळाली.
वसाहती कया माल व बाजारप ेठ या दोन गरजा पूण करीत होया . यामुळे औोिग क
ांती झाली.

८) वसाहतवाद व यापारवाद यातून संपीची वाढ :
मयय ुगात नवीन जलमागा या शोधाम ुळे युरोिपया ंना नवीन भूदेशाचा शोध
लागला . यांनी थेट या देशाची हणज े भारत, अमेरका, आिका, आनेय आिशया
यांयाशी यापार सु केला. रााच े िहत डोयांसमोर ठेवून अनेक रायकया नी
यापाराला ोसाहन िदले. इंलंडचे टुअट राजे, ासचे लुई राजे, नेपोिलयन यांनी munotes.in

Page 97

97परदेशी यापारासाठी मोठी मदत केली. यातून यापारी -उोगपती -भांडवलदार वग
उदयास आला . यांनी वेगवेगया यापारी कंपया थापन केया. यांनी यापाराचा
िवकास केला. कंपयांनी यापाराबरोबरच अनेक देशांत वखारी -वसाहती थापन केया.
वसाहतवादात ून भारत, अमेरका, चीन, इंडोनेिशया, इिज , िहएतनाम , देश,
िफिलपाइसमय े साय थापन झाली. यापार व वसाहतीम ुळे औोिगक ांतीला
लागणारा कचा माल व बाजारप ेठ ा झाली. यातून मोठ्या माणात संपीची वाढ
झाली. वाढल ेया संपीचा उपयोग नवीन उोगध ंात गुंतवला यामुळे ांती घडून
आली .

९) कुशल व संपन कारागीर वग :
युरोिपयन देशातील धािमक असिहण ुतेया व िवरोधका ंना न करयाया
धोरणाम ुळे अनेक कुशल व संपन कारागीर वग थला ंतर झाला. इंलंडमधील सरकार व
समाज यांनी यांचे वागत केले. औोिगक ांतीया मायमात ून जे अनेक नवीन
कारखान े िनमाण झाले, यामय े कुशल कारागीरा ंचा, याया कुशल कामिगरीचा व
उपमशीलता आिण यापारी येयधोरण े इ. गुणांच। उपयोग झाला. पेन, हॉलंडमधील
असिहण ू धािमक धोरणाचा फायदा इंलंड व इतर देशांना झाला.

१०) नया शिसाधना ंचा शोध :
औोिगक ांतीपूव मंदगतीन े चालणार े गृहउोग व लघुउोग अितवात होते.
सव उोगध ंदे व उपादन मनुयबळावरच चालत होते. युरोप खंडामय े व ामुयान े
इंलंडमय े नामवंत शा व संशोधक होते. यांनी िविवध ेात संशोधन कन नवे शोध
लावल े. नवी तंे-यंे शोधून काढली . यू कामेनने बापय ंाचा, बजािमन , फँकलीनन े
िवजेचा, जेस हारीहज , आक राईट, काट राईट याने वोोगात जेस वॅटने वाफेचे
इंिजन इ. शोध लावल े. यामुळे औोिगक ांती घडून आली .

११) मुबलक कामगार वगाचा पुरवठा :
औोिगक ांतीसाठी मजूर मुख घटक आहे. इंलंड व इतर देशात वेगवेगया
कारणा ंमुळे मुबलक मजूर वग उपलध झाला. जमीनदारी पत न झाली. कृषी ांती व
शेतीचे यांिककरण व यापारीकरण झाले. यामुळे शेतकरी -शेतमजूर बेकार झाले. अनेक
मजूर खेडी सोडून कामासाठी शहराकड े आले. यामुळे कारखानदारीला मोठ्या माणात
मजुरांचा पुरवठा झाला. तसेच धमछळामुळे असंय लोकांनी देशांतर केले. यांचा उपयोग
मजूर हणून झाला. नेदरलँडमय े कुशल िवणकर , ासमय े रेशीम कापड बनवणार े,
कॉटलंड व जमनीत कातडी व फिनचर बनिवणार े होते. यांचा उपयोग औोिगक ांतीस
झाला. वत व मुबलक मजूर वग उपलध झायान े औोिगक ांतीला गती ा झाली.

१२) दळणवळणाची साधन े-यवथा :
औोिगक ांतीया काळात पारंपरक दळणवळणाची साधन े कालबा झाली.
रेवे, मोटारी , ताराय ंे, पोट, िवमान , बोटी, संगणक, रेिडओ, टेिलिहजन इ. शोध munotes.in

Page 98

98लावला . लोहमाग , सडका , पनामा -सुवेझ जलमाग , भूमागाची िनिमती झायान े देशांतगत व
आंतरराीय यापार मोठ्या माणात वाढला . जगभर औोिगक ांतीचा सार व िवतार
झाला.

आपली गती तपासा :

१) औोिगक ांतीची कारण े थोडयात प करा.







६.५ औोिगक ांतीचा शुभारंभ व वाटचाल

१८ या शतकात घडून आलेया औोिगक ांतीला ामुयान े िवान व
तंानाया ेातील नवे शोध उपयोगी पडले. गरज ही शोधाची जननी आहे. कारण नया
यंाचा शोध गरजेपोटी लागला . यातून औोिगक ांती घडून आली . ही ांती
परवत नवादी व िवधायक मागी होती. नवीन शोधाम ुळेच ांती घडून आली . या ांतीचा
शुभारंभ कापड धंापास ून झाला. औोिगक ांतीची वाटचाल अथवा या काळात िविवध
लागल ेले शोध आिण यांची गती हणज े औोिगक ांतीची वाटचाल होय.

१) कापड उोग यवसायाची गती :
सवथम कापड उोगात महवाच े व ांतीकारक बदल झाले. इंलंडमय े
लोकरीच े तंतू िकंवा धागे बनिवण े आिण व िवणयाचा घरगुती उोग जुना होता. यासाठी
चाती (चरखा ) हेच एकमेव यं होते. या उोगात नवे तं िनमाण झाले. यामुळे याची
गती झाली. जॉन के. या इंज िवणकया ने इ.स. १७३३ मये धावता धोटा (लाइंग
शटल) या यंाचा शोध लावला . यामुळे कापड िवणयाची िय ेचा वेग वाढला .
इंलंडमधील लॅकेशायर शहरातील जेस हार ीहज याने इ.स. १७६४ मये िपिन ंग जेनी
या सूत कातणी यंाचा शोध लावला . यामुळे कापसाचा धागा बनिवयाची िया अिधक
वेगाने होऊ लागली . ेटन शहरात रचड आकराईट याने इ.स. १७६९ मये वॉटरेम हे
सूत कातणी यं तयार केले. या यंाया मदतीन े कापसात ून अिधक िपळदार व मजबूत
धागा बनिवण े शय झाले. सॅयुएल कॉपटन येन इ.स. १७७९ मये िपिन ंग यूल यं
बनिवल े. याया मदतीन े धागा अिधक तलम व मजबूत सूत कातण े शय झाले. कट
शहरातील डॉ. एडमंड काटराईड या धमगुने पॉवरलुम यंमाग तयार केला. यामुळे
िवणकामाचा वेग शेकडो पटीने वाढला . दिण अमेरकेतील एिलिहटन े इ.स. १७९३ मये
कॉटन जीन नावाच े यं बनिवल े. यामुळे कापसापास ून सरक अलग काढण े सुलभ झाले. munotes.in

Page 99

99इ.स. १८४६ मये एिलयास हॉब या अमेरकन संशोधकान े िशवणय ंाचा शोध लावला .
वरील शोधाम ुळे कापड उोगात सव कारची गती झाली.

२) कोळसा व लोखंड िनिमतीचे उोग :
औोिगक ांतीया काळात यं िनमाण करयासाठी लोखंडाचा उपयोग होतो.
यामुळे लखड उपादन वाढिवयाची गरज भासू लागली . परणाम अनेक िठकाणी
जंगलतोड झाली. अठराया शतकाया मयाला कोलब ुकडे हे लोखंड यवसायाच े
महवप ूण क होते. अशु लोखंड शु करयासाठी कोळशासाठी गरज होती. यामुळे
कोळसा खाणीचा शोध लागला . इ.स. १७५० मये लोखंडाया खिनजाला
िवतळिवयासाठी दगडी कोळशाचा वापर करयाची नवी पत शोधून काढली . इ.स.
१७६० मये मीटरन े वतुळाकार िफरणार े भाता यं तयार केले. यामुळे कोळशाया
भ्यातील अडचण दूर झाली. इ.स. १७९० मये बापशवर चालणार े नवे इंिजन तयार
केले. यामुळे कोळशाया भ्यांवर सतत वायाचा झोत टाकयाची मोठी सुधारणा झाली.
इ.स. १७६६ ते ८४ या काळात लविचक लोखंड िनमाण करयाया पतीत गती
झाली. इ.स. १७८३ मये तापल ेया लोखंडाला हातोड ्याने ठोकून याला हवा तो आकार
देयाया पतीऐवजी तयार ठेवलेया खाचामधून लोखंडाचा रस ओतून लोखंडी बीम
तयार करयाची पत िवकिसत झाली. इ.स. १८१६ मये सर हंे डेहीने िबनधोयाचा
कंिदल शोधून काढला . यामुळे खाणीत काम करणे सुरित झाले. अहम डब याने लाट
फनस (भी) साठी कातड ्याया भायाचा उपयोग थम केला. जॉन िमटन याने इ.स.
१७६० मये वायूपंप शोधून काढला . हेी कॉट याने इ.स. १७८४ मये अशु लोखंड
शु करयाची खास भी तयार केली. इ.स. १७९४ मये मॉंडलेने लाईड रेट शोधून
काढल े. इ.स. १८२८ मये जेस नेसनन े भी तापिवताना भायात ून उण वायूझोत
टाकण े अिधक फायद ेशीर असयाच े िस केले. इ.स. १८४२ मये बाप शवर
चालणारा घण व हातोडा तयार केला. इ.स. १८५६ मये हेी बेसामेर याने लोखंड
शुीकरणाची व पोलाद िनिमतीची पती शोधून काढली .

३) बापश व िवुतश :
नवीन यंे चालिवयासाठी ारंभी जलशचा उपयोग करयात आला . नंतरया
काळात याची जागा बापशन े घेतली. इ.स. १७०० मये थॉमस सॅहेरी याने
खाणीतील पायाचा िनचरा करयासाठी बापय ंाचा सवथम वापर केला. इ.स. १७०५
मये थँ।मस यूकॉमेन याने वाफेया शवर चालणार े सवथम बापय ं तयार केले. जेस
वॅट व िमंगहॅम यांनी युकॉिमनया यंातील तांिक दोष दूर कन इ.स. १७६९ मये
बापय ं तयार केले. इ.स. १७८५ मये काटराईटन े बापशवर चालणार े यंमाग सु
केले.

१९ या शतकात बापशऐवजी िवजेचे सहाय घेयात आले. होटा याने
इ.स. १८०० मये होिटक सेल (कोरडी िवजेरी) शोध लावला . ॲिपयर याने िवुत
चुंबकय शााचा पाया घातला . मायकेल फॅरेडे याने डायनोमाचा शोध इ.स. १८८२ मये
लावला . बजामीन ँ।किलनन े (इ.स. १७०६ -९०) िवजेचा शोध लावला . मायकेल फॅरेडेने
१७२१ मये िवजेची मोटार व िवुत जिन तयार केले. मोस याने इ.स. १८३७ मये munotes.in

Page 100

100 टेिलाफचा शोध लावला . सायरस िफड याने इ.स. १८६६ मये पिहली घस
अटला ंिटक केबल घातली . इ.स. १८९६ मये माकनी याने िबनतारी ताराय ंाचा शोध
लावला .

४) दळणवळणातील सुधारणा :
इंलंडमय े नया यंाया मदतीन े मालिनिम तीचा वेग वाढला . याची वाहतूक
जलदगतीन े करयाचा िनमाण झाला. लँकेशायरात सुती वाचा उोग कित झाला
होता. जगाची बाजारप ेठ उपलध झायािश वाय हा उोग दीघकालीन िवकास होणे शय
नहत े. यामुळे दळणवळणाची गरज िनमाण झाली. यातून नवे तंान िवकिसत होऊन
दळणवळणात सुधारणा झाली.

अ) रते : इंलंडमधील रते जुने व खाचख ळयांमुळे िनपयोगी होते. नवे पके रते
तयार करयाच े काम खाजगी कंपयांनी घेतले. जॉन मॅक अॅडॅम याने खडी व िचखल याचा
वापर कन पके रते बांधयाच े तं शोधून काढल े. १८३९ मये चास गुडडअर याने
रबर हकनाईज करयाच े तं शोधून काढल े.

ब) रेवे : सवथम इ.स. १८१० मये ेही िथकन ेने वाफेचे इंिजन तयार केले. इंलंडचा
जॉज िटफसन व िवयम हेडले यांनी इ.स. १८१४ मये बॉयलर या वाफेवर चालणार े
रॉकेट नावाच े रेवे इंिजन तयार केले. जगातील पिहली रेवेगाडी इ.स. १८३० मये
िलहरप ुल ते मँचेटर धावू लागली . या इंिजनचा वेग ताशी २९ मैल होता. इ.स. १८३०
मये पीटर कूपरने हामथ ंब नावाच े इंिजन असल ेली सुधारत रेवे गाडी तयार केली.

क) जहाज / आगबोट व िवमानस ेवा : रेवेने बंदरापय त आणल ेला माल आगबोटीत ून
परदेशी पाठवला जात असे. आता िशडांया जहाजाऐवजी बापशवर चालणाया बोटीचा
उपयोग होऊ लागला . अमेरकेया रॉबट फुलटॉन याने इ.स. १८०७ मये बापशवर
चालणारी पिहली लेरेमट नावाची नौका हडसन नदीवर सु केली. ितने ३२ तासाच े १५०
मैलांचे अंतर कापल े. इ.स. १८३८ मये ेट वेटन हे जहाज अमेरकेतून िनघून कोठेही
कोळसा न घेता १५ िदवसा ंत इंलंडला पोहोचल े. इ.स. १८४० मये सॅयुएल कुनाड याने
अटला ंिटक महासागरावन अमेरकेत जायाची िनयिमत जहाज वाहतूक सु केली.
िवसाया शतकाया ारंभी ऑरिहल व राईट या दोघांनी पिहल े हवेत उडणार े यं इ.स.
१९०३ मये तयार केले. इ.स. १९०८ मये याचे यशवी उड्डाणही केले.

ड) िबनतारी ताराय ं व टेिलफोस : या सव शोधात संदेश वाहनाया पतीत जी ांती
घडून आली ती अितशय महवाची ठरली. चास िहटटोन या इंज यन े िवुत
िबनतारी ताराय ंाचा शोध लावला . इ.स. १८६६ मये अटला ंिटक महासागरात पिहली
केबल टाकयात आली. इ.स. १८७० मये जमन माणसान े टेिलफोनवन दूरया
माणसाशी संभाषण करता येऊ शकेल, असा शोध लावला . इ.स. १८४४ मये मोसने
ताराय ंाचा आिण अलेझांडर बेल व पिहया एिडसनन े टेिलफोनचा शोध लावला .
माकनीन े रेिडओचा शोध लावला . इ.स. १८४० मये पोटकाड योय थळी पोचिवणा री munotes.in

Page 101

101 पेनीपोट योजना सु केली. गणकय ं, रडार, दूरदशन, उपह , अवकाशयान े,
योगशा ळा, अयाध ुिनक दुिबन दळणवळणाया साधनात ांती घडिवली . यामुळे सव
जग जवळ येऊ लागल े.

५) कृषी ेातील ांती :
अनेक ेातील उोगध ंात बदल घडून येत असताना कृषी ेात ही ांती
घडून आली . यामुळे जगात कृषीधान व उोगधान अथयवथा ंचा िवकास झाला.
पूवची शेती गरजेपुरती व पोटाप ुरती होती. जात उपादन कन शेतीचे यापारीकरण
करावे, ही संकपना औोिगक ांतीमुळे िनमाण झाली. याला िवमान व यापाराची जोड
िमळायाने शेतीचे औोिगकरण झाले. लॉड टाऊन शड याने शेतीतील पीक बदलयान े
जिमनीचा कस कायम राहतो , हा महवाचा शोध लावला . रोड, ऑथर यंग, बेकवेल यांनी
शाीय पतीन े संशोधन कन अनेक योग यशवी केले. खतांया मदतीन े सुिपकता
वाढिवयात आली .

येक शेतकया ने आपया शेतीला कुंपण घालाव े, असा कायदा पालमंटने मंजूर
केयाने, अनेक शेतकया ना आपया जिमनीवरील हक गमवावा लागला . यालाच
इंलंडया इितहासात वंपणाची चळवळ असे हणतात . यािशवाय सरकारन े अनेक कायद े
मंजूर केले. शेती संशोधनात ून अनेक कारची िबयाण े, कटकनाशक े, औषध े, खते,
कृषीपंढरी इ. मुळे गती झाली. यािशवाय इ.स. १७३७ मये जॉन िडअरन े पोलादी नांगर,
मॉशने मळणी यं, अपलबीन े कापणी व भारे बांधणार े यं, कॉिमकचे कापणी यं इ. शोध
लागल े. ऑथर यंगया ििटश बोड ऑफ अॅीकचर या संथेने िविवध उपम राबवल े.
यामुळे कृषीेात मोठी गती झाली.

आपली गती तपासा :
१) औोिगक ांतीची वाटचाल प करा.






६.६ औोिगक ांतीचे परणाम

औोिगक ांतीने जम िदलेली यंसंकृतीचा सार इंलंडमाण ेच सव जगात
हळूहळू झाला. मानवी जीवनाया अंगोपांगाचे आमूला, परवत न करणारी सवपश घटना
हणज े ांती होय. ांतीमुळे मानवी जीवनात एकाच वेळी सुखसंपी व दु:खदार ्य
आले. इंलंडमाण े नेपोिलयनन ेही ांतीचा पाठपुरावा केला. ासमाण ेच इतर राांनीही
ांतीचा कार केला. या ांतीचा जीवनाया िविवध पैलूंवर परणाम झाला. munotes.in

Page 102

102 अ) औोिगक ांतीचे आिथ क परणाम :
१) उपादनाया तंातील बदल व उपादन वाढ :
औोिगक ांतीचा ामुयान े आिथक जीवन व अथयवथा यावर परणाम
झाला. कारखायात ून वतू उपादनाच े नवीन तं वापरयान े उपादन पतीत फार मोठा
बदल झाला. परंपरागत घरगुती उोग बंद पडले व िविवध वतूंचे उपादन िविवध
कारया कारखायात सु झाले. यामुळे उपादनाचा वेग वाढला . तो औोिगक ांतीस
अनुकूल ठरला.

२) भांडवलदार वगाचा उदय :
कारखान े सु करणे व ते चालवण े यासाठी मोठ्या माणात भांडवलाची गरज
असत े. यामुळे भांडवलशाही अथयवथा िनमाण झाली. यामय े भांडवलदार हा
महवाचा घटक होता. भांडवल पुरिवणारा नवा यापारी , उोगपती , पुंजीपती यांचा ीमंत
वग िनमाण झाला. तयांनी एका कारखायापास ून अनेक कारखान े सु केले व औोिगक
िवतार केला. या गुंतवणूकतून एका बाजूला ंचड नफा तर दुसया बाजूस मजुरांचे
आिथक शोषण केयाने समाजातील े व ीमंत वग बनला . अिनब ध आिथक
वातंयवादी भांडवलदारान े पुढीलमाण े मागया केया. उोगावरी रायाच े सव िनबध
र करावे. चोरी, खून, राजोह असे गुहे होऊ नयेत यासाठी रायात केवळ रकाच े
काम करावे. मयय ुगीन कारागीर संघ, सनदी कंपया आिण यांची मेदारी न कन
खुले धोरण ठेवावे.

३) मिवभाजन व मजुरांची दयनी य िथती :
औोिगक उपादन पतीत मिवभाजन हा महवाचा घटक होय. गृहउोग
पतीत कारागीर सवच नी वतं असे उपादन साधना ंवर याची मालक होती. तो
आपया इछेनुसार उपादन करते असे. याउलट ांतीनंतर उपादनाया साधना ंवरील
कामगारा ंची मालक न होऊन , यवथापन वगाया िनयंणाखाली नेमून िदलेले काम
करावे लागत असे. यामुळे मिवभाजनाला मदत झाली. कामगारा ंया कामातील
सजनशील आनंद न झाला. कारखायातील वातावरण आरोय ्या िवघातक होते.
अनेक अपघात होऊन संगी मृयुही ओढवत असत . कामगारा ंना राहावयास िमळालेली
घरे अयंत गिलछ व कदट असत . कामगारा ंया कुटुंबातील िया, मुले पोटासाठी काम
करत असे. अितमाम ुळे जीवनातील आनंद न झाला होता. संसारी दु:ख िवसरयाकरता
मजूर दा, जुगार या यसना ंना बळी पडू लागल े. दुराचार , गुराग, अनैितकता यांचा
ादुभाव वाढला .

४) गृहउोग व ामीण जीवनाचा हास :
मयय ुगीन अथयवथ ेवरच औोिगक ांतीचा ारंभ झाला. ांतीपूव
जीवनोपयोगी वतूंचे उपादन करणारा िविवध यावसाियक वग खेड्यात राहत होता.
ांतीमुळे यांचे यवसाय बंद पडले. यावसाियक मालक -मजूर वग बेकार झाला. तो
वत:या उदरिनवा हासाठी शहराकड े वळला. जिमनदारी पत न झायान े जमीनदार
शेतकरी , शेतमजूर यांनाही शहराकड े धाव घेतली. परणाम खेडी ओस पडली . याचा
परणाम गृहउोगावर व ामीण जीवनावर झाला. munotes.in

Page 103

103 ५) नवनी अथयवथा :
मयय ुगातील सरंजामशाहीची शेतीवर आधारत अथयवथा हळूहळू मागे पडली .
ितया जागी उोगधान , भांडवलशाही , मु अथयवथा अशी नवी अथयवथा
उदयास आली . या अथयवथ ेत कारखानदारी , यापार , उोगध ंांना महव ा झाले.
उपादन मता वाढत गेयाने यामय े अथयवहार गुंतागुंतीचे झाले. जमीन , म,
भांडवल व यवथापक असे सव घटक मोठ्या माणात उपलध असयान े अनेक
कारया कंपया थापन झाया . यामुळे नयाच े व आयातीच े माण वाढल े. परंतु या
यवथ ेत िवषमत ेची दरी िनमाण झाली. संपीच े अमया द कीकरण झाले. धातूचे चलन
बंद होऊन कागदी चलन सु झाले. शेअर बाजाराला अितशय महव ा झाले.

६) कृषीेाकड े दुल :
मयय ुगात शेतीउोग हा अथयवथ ेचा मुय आधारत ंभ होता. औोिगक
ांतीने या उोगावर चांगले व वाईट परणाम झाले. जमीनदारी पत न होऊन शेतीचे
वैािनककरण व यापारीकरण होऊन हरता ंती झाली. धायाच े उपादन वाढयान े
उपासमारीचा सुटला. तथािप शेती उोगाप ेा उोगध ंदे जात फायद ेशीर असयान े
समाज व शासनाच े शेतीकड े दुल झाले. शेतीला दुयम थान ा झाले. शेतीमालाया
िकंमती, वाहतूक, महागडी अवजार े, खते-िबयाण े, कटकनाशक े अशा अनेक समया
शेतकया ंना भेडसाव ू लागया .

ब) औोिगक ांतीचे सामािजक परणाम :
१) सुखसम ृ व आराम जीवन :
औोिगक ांतीया काळात अनेक वैािनक शोध लागयामुळे कारखानदारी
पत िनमाण झाली. यातील नया उपादनाम ुळे मानवाया सुखसोयीमय े वाढ झाली.
सुखी व चैनी असंय साधना ंचे उपादन झाले. वत व दजदार माल लोकांना ा झाला.
लोकांचे जीवनमान उंचावल े. यंयुगामुळे परंपरागत खडतर व कमय जीवन न होऊन
सुखी व समृ जीवनाला ारंभ झाला. दैनंिदन समाज जीवन , अथयवथा ,
दळणवळणाची साधन े व सांकृितक ेात फार मोठा बदल झाला. वीजेची उपकरण े,
िविवध यंे, वैकय शोध, औषध े, चंड धायोपादन , मौयवान कलाक ृती, उंची
कापड , रेवे, मोटारी , जहाज े, टेिलफोन , िसनेमा, टीही, रेिडओ इ. साधना ंमुळे मानवी
जीवन संपन, सुस, समृ व चैनी-िवलासी -आरामदायी बनले. हे सव बदल औोिगक
ांतीने घडवून आणल े.

२) नवीन समाजरचन ेची जडणघडण :
औोिगक ांतीने जुनी सरंजामशाही अथयवथा न कन भांडवलशाही
अथयवथा िनमाण केली. यामुळे मानवी जीवन व समाजरचना यांयात पूणपणे बदल
झाला.समाजातील जुना वग राजा, राजपरवार , उमराव , धमगु, शेतमजूर, भूदास,
गुलाम हे न होऊन यायाऐवजी भांडवलदार , उोगपती , यापारी , कारखानदार ,
कमचारी, कारागीर , कलाव ंत, डॉटर, ायापक , वकल , शा , सािहियक ,
िवचारव ंत आिण शेतकरी व मजूर असा नवा समाजवग िनमाण झाला. बहजन समाज हा munotes.in

Page 104

104 कामगार वगाचा बनला . यामध ून जागृत असा मयमवग िनमाण झाला. तो भावशाली
होता. गरीब-ीमंत, शोिषत -शोषक , सहनशील -अयायी , उपेित-िति त हा
परपरिवरोधी समाजरचन ेतून सामािजक िवषमता वाढीस लागली . यातून सामािजक
अनेक िनमाण झाले.

३) संयु कुटुंबपतीचा हास आिण ीमु :
शेतीयवसायाशी िनगिडत असल ेली संयु कुटुंबपतीचा हास औोिगक
ांतीमुळे झाला. वाढते शहरीकरण , यामये जागेची अडचण , यि वातंयाया
कपना याया भावाम ुळे लहानलहान कुटुंब (िवभु कुटुंबे) संया वाढली . ांतीचा जसा
िवकास होत गेला, तसाच य-यमधील ेम न होऊन यांयात दुरावा िनमाण
झाला. परणामी संयु कुटुंब पतीचा हास झाला.

औोिगक ांतीमुळे शरीर सामया ची गरज कमी झाली. यामुळे उपादन ेात
ी-पुषांया बरोबरीन े काम क लागली . यांनी आिथक वातंय ा झाले. यामुळे
परंपरागत कुटुंब व सामािजक बंधनात ून मु झाली.

४) समाजावरील धमाचा भाव कमी :
मयय ुगात समाजावर धमाचा व धमगुंचा भाव होता. यामुळे समाजात
अंधा , परंपरा व धािमक समज ुती िनमाण झाया . बोधन व धमसुधारणा चळवळीमुळे
िवान व तंानाचा भाव सतत वाढत गेला. यामुळे एकूण समाजजीवनावरील धमाचा
भाव कमी झाला. सव समाज हा सुखी-चैनी िवलासी हणज ेच भौितकवादी बनला .

५) जागक व भावशाली मयमवगा चा उदय :
औोिगक ांतीमुळे समाजात मयमवगा चा उदय झाला. यामय े ायापक ,
डॉटर, वकल , इंिजनीअर , संशोधक , कारागीर , सािहियक , िवचारव ंत, कलाकार यांचा
समावेश होतो. हा वग ीमंत नसला तरी तो जागक , यनवादी , िचकाटीचा असून याने
ांयाचे व समाजबोधन व सुधारणा चळवळीचे नेतृव केले. भांडवलदारा ंनी आिथक
सामया या बळावर राजकय वचव िनमाण करीत होता. यामुळे राजकय भांडवलदार व
मयमवग ितपध बनले. आधुिनक लोकशाही शासनामय े या वगाला अितशय महव
होते.

६) भूदास पती व गुलामिगरी न :
औोिगक ांतीमुळे यं-तं याची वाढ झाली. यामुळे शारीरक माच े महव
कमी झाले. िशवाय सरंजामशाहीचाही शेवट झाला. नवीन समाज िनमाण झाला. यामय े
भूदास पती , गुलामिगरी या िपळवणूक करणाया थेया िवरोधात चळवळी सु झाया .
यामुळे ांतीनंतर भूदास पत व गुलामिगरी पत न झाली.



munotes.in

Page 105

105 क) औोिगक ांतीचे राजकय व इतर परणाम :
१) राजेशाहीचा हास :
औोिगक ांतीने समाजाया अनेक गरजा पूण करयाचा यन केला. मानवाला
अनेक िववेचनात ून व अडचणीत ून मु केयाने तो वतं बनला . तकािलन एक
कुटुंबपतीचा व राजकारणातील चिलत राजेशाहीचा हास होत गेला. यामुळे जगाची
वाटचाल लोकशाहीया िदशेने सु झाली. औोिगक ांतीनंतर इंलंडमय े जलदगतीन े
लोकशाहीचा िवकास व िवतार झाला. यांना मतदानाचा हक ा झाला. पुढील काळात
ियांनाही हा हक ा झायान े लोकशाहीचा िवकास व िवतार झाला.

२) आिथ क रावादाचा उदय :
आपया रााया आिथक भरभराटीसाठी करावे लागणार े यन हणज े आिथक
रावाद होय. आपया देशातील उपलध खिनजस ंपी, मनुयबळ, उोगध ंदे,
देशांतगत व देशाबाह ेर यापार या सवाया िवकासाला उेजन देणे. याचा आिथक
रावादामय े समाव ेश होतो. आपया देशाबरोबर पधा करणाया इतर देशांया
यापारावर िनबध घालण े, आयात -िनयात यापारावर बंदी घालण े. यांया मालावर जकात
जात बसवण े, तसेच आपया देशासाठी परदेशात यापारासाठी वसाहती थापन करणे.
देशातील अितर भांडवल वसाहतीत गुंतवणे, या सवाया आधार े आपया देशाचे िहत
साधण े या धोरणाचा अनेक युरोपीय राांनी वापर केला.

३) युरोपीय राांचा नवा सायवाद :
आयंितक रावाद , औोिगककरण , वांिशक ेव, बिल राांची आमक
वृी यांया संयोगात ून िनमाण झालेले सा िवताराच े धोरण हणज े सायवाद होय
िकंवा एका रााने दुसया राावर सव कारच े अिधकार िनमाण करणे हणज े
सायवाद होय. बाजारप ेठ, कचा माल, धमातराचा हेतू व धमसार, लोकस ंयेचे
पुनवसन या हेतूने आिका, आिशया खंडात सायिवतार केला. इंलंड, ास,
हॉलंड, पोतुगाल, पेन, इटली , जमनी, रिशया , जपान , अमेरका ही राे सायवाद व
वसाहतवाद यामय े आघाडीवर होती.

४) राजकय हकाची ाी :
मजुरांची आपया संघटना थापन कन आपया दु:खाचे िनवारण करयाचा
यन केला. आपणाला मतदानाचा हक िमळावा यासाठी इ.स. १८४४ मये चािटट
चळवळ सु केली. याार े कामगारा ंची पालमटमधय े वेश कन राजकय सा तायात
घेयाचा यन केला; परंतु शासनान े यांया मागया माय केया. इ.स. १८६७ चा
कायदा पास कन कामगारा ंना यांची मालमा व धम याचा िवचार न करता यांना
मतदाना चा हक देयात आला .

५) कामगार संघटना व चळवळीचा उदय :
औोिगक ांतीमुळे कारखानदारी वाढली . तसे कामगारा ंचे ही वाढल े.
यांयावर अनेक कारच े अयाय होत असे. आपयावरील अयाय दूर करणे व हक
ाीसाठी कामगारान े संघटना थापन केया. या संघटना ंनी व समाजवादी पांनी munotes.in

Page 106

106 भांडवलशाही व यांना मदत करणाया शासनािवरोधी लढा िदला. यातूनच कामगार
चळवळ उदयाला आली . इंलंडमय े चािटट चळवळ, अमेरकेत पॉयुिलटा ंची चळवळ
ही कामगार लढ्याची ठळक उदाहरण े होती. कामगार चळवळमुळे अनेक हक व सुधारणा
झाया .

औोिगक ांती हणज े इितहासातील एक अपूव व महान युगवत क िया
आहे. या ांतीने दु:खासह अनेक शारीरक काया चात ून मानवाची सुटका केली. पण
अनेक नया जिटल समया िनमाण केया. ऐितहािसक ्या िवचार करता ाथिमक
अवथ ेतील मानवाया जनावरांना माणसा ळिवले व शेतीयवथ ेला सुवात करणे. या
िया ंशी या ांतीची तुलना करावी लागत े. औोिगक ांतीने आधुिनक जगाला जम
िदला, असे हटयास फारस े वावगे ठरणार नाही.

आपली गती तपासा :
१) औोिगक ांतीची परणाम सांगा.







६.७ सारांश

मयय ुगात बोधन चळवळीमुळे सामािजक व आिथक बदल मोठ्या माणात
झाले. तसेच जूनी समाज यवथा न होऊन नवीन समाज रचना तयार झाली. वैािनक
ेात नवनवीन शोध लागल े. यातून औोिगक ांती घडून आली . यामुळे देशाची सव
ेात गती झाली. तसेच वसाहतवाद मोठ्या माणात िनमाण झाला. यातून वसाहतीची
िपळवणूक, अयाय , अयाचार मोठ्या माणात होऊ लागली . औोिगक ांतीतून
समाजात आिथक िवषमता िनमाण झाली. भांडवलदार वगाकडून कामगारा ंची िपळवणूक
झाली. ती न करयासाठी आिण नवीन समाजरचना कशी असावी या संदभात जे िविवध
मतवाह होते यातून समाजवाद हे तवान उदयास आले. समाजवादाच े दोन वाह
आहेत. आदश वादी व सायवादी िवचारवाह आहेत. याचा जागितक इितहासावर फार
मोठा भाव पडला .

६.८

१) औोिगक ांती हणज े काय ते सांगून ांतीचे वप सांगा.
२) औोिगक ांतीची कारण े प करा. ांतीचा िवतार करा.
३) औोिगक ांतीचे परणाम प करा.
 munotes.in

Page 107

107७

युरोपमधील रा-राया ंची िनिमती

घटक रचना :

७.० उिय े
७.१ तावना
७.२ रा-राय संकपना
७.३ रा रायाची वैिश्ये
७.४ ास व इंलंड मधील रा रायाचा उदय
७.५ इंलंड
७.६ ास
७.७ सारांश
७.८

७.० उिय े

१) एका िविश भ ूभागावर राजकय ्या संघिटत झाल ेले लोका ंचा अयास करण े.
२) रायाया उदयामागील काय कारणभाव शोध ून काढण े.
३) यांया तािवक िवव ेचनात ून रायाया उाच े िसा ंत मांडणे.
४) सभोवतालया परिथतीच े िववेचन कन राय -राय स ंकपन ेचा आढावा घ ेणे.

७.१ तावना

रा-राय या िवचाराचा प ुरकार पािहया महाय ुानंतर अम ेरकेचे अय
िवो िवसन या ंनी १४ कलमी जाहीरनामा जाहीर क ेला व हसा यया तहात तो ठ ेवला.
एका राीयवाया लोका ंचे एक राय असाव े व आपल े वतःच े शासन व वत :
चालिवयाचा विनण याचा अिधकार य ेक वत ं राीयव असल ेया लोसाम ुदायास
असावा . या िवचारा ंचा भाव पािहया महा युानंतर शा ंतता थािपत करयासाठी
१९२० साली आयोिजत करणात आल ेया प ॅरस परषद ेवर पडला . युरोप ख ंडात काही
साायाच े िवघटन होऊन य ुरोप ख ंडात रा राय े.

munotes.in

Page 108

108 ७.२ रा-राय संकपना

ाचीन रोमन काळातील रायाची कपना आिण मयय ुगीन सरंजामशाहीती ल
िवकित रायाची कपना या राजकय शासनाया ीने कुचकामी ठरया .
मयय ुगाया उराधा त उराध एक नवीन यवथा उदयाला आली . ितला रा-राय
यवथा असे संबोधले जाते.

राराय या िवचाराचा पुरकार पिहया महायुानंतर अमेरकन ेिसडड िवो
िवसन यांनी १४ कलमी जाहीरनामा केला व हासाय या तहात १९९१ मये तो ठेवला.
एका राीयवाया लोकांचे एक राय असाव े व आपल े वत:चे शासन व वत:
चालिवयाचा वयिनण याचा अिधकार येक वतं राीयव असल ेया लोकसम ुदायास
असावा. या िवचाराचा भाव पिहया महायुानंतर शांतता थािपत करयासाठी
१९२० साली आयोिजत करयात आलेया परस परषद ेवर पडला . ऑटोमन, ऑो
हंगेरयन आिण जमन सायाच े िवघटन होऊन युरोप खंडात पोलांड युगोलािहया
बगेरया समािनया इयादी राांमये थापन करयात आली . दरयानया काळात
रिशयन राया ंतीनंतर रिशयन साय िवघटन होऊन िबगर रिशयन राीयवाया
लोकसम ुदायाची वातंय रा राय अितवात आली .

रा-रायाच े आवयक घटक :
१) समान हेतूसाठी एक येऊन संघटनामक वप ा केलेला लोकसम ुदाय
२) या लोकसम ुदायाला वत:चे घर वाटणारा िनित असा भूभाग, लोक या भूभागावर
कायम वपात वातय कन राहतात .
३) बा िनयंणापास ून वतं व अंतगत सावभौव
४) राजकय संघटना िकंवा संथा याार े लोक संघटीत राहन कायवाही होते.

या चारही घटका ंचे महव एवढे आहे.

राीयवासाठी आवयक असल ेया घटका ंचा पाया मयय ुगातच घातला गेला
होता. समान संकृती, समान भाषा, समान परंपरा या गोी राीयवाच े िनदशक मानया
जातात . भौगोिलक ्या सलग असा देशात एका िविश मानवी समूहात या गोी िदसून
आया व अय अशाच वपाया मानवी समूहापास ून याचे िभनव दशिवता आले.
हणज े या देशाशी िना ठेवणाया चे रा-राय िनमाण होते. युरोप खंडात इंलंड,
ास, पेन आदी राया ंमधून रा रायाची कपना बनवली .

७.३ रा रायाची वैिश्ये

रा-राय यवथ ेचा ारंभ १६४८ या वेटफािलया करारापास ून झालेला
आहे. साधारणपण े रायस ंथा व राराय यवथा या दोहीही संकपना समान अथाने munotes.in

Page 109

109 वापरया जातात . यामुळे यांची काही मूलभूत वपाची वैिश्ये पुढीलमाण े आहेत.
जाती : रावादाया िनिमतीसाठी जनसम ुदायाया जातीत एकता असण े अितशय
आवयक असत े. एका जातीपास ून िनमाण झालेया जनसम ूहाला रा हटल े जाते. एका
जातीत ून िनमाण झालेया जनसम ूहामय े अनेक गोी एकसमान असतात . यात
सांकृितक एकता असण े अितशय आवयक असत े. आजया िथतीत राीयता िकंवा
रावाद िविभन जातीया आिण समुदायांया एकतेतून िनमाण झालेली आहे.

७.३.१ धम :
राायाया िनिमतीसाठी जातीय समानत ेबरोबरच समान धम असण े अितशय
महवाच े असत े. एका धमामुळे चंड जनसम ुदायाल एक करता येवू शकते. युरोपात रा
रायाया िनिमतीसाठी रोमन, कॅथािलक आिण ोटेट धमाचे महवाच े योगदान आहे.

७.३.२ भौगोिलक एकता :
भौगोिलक एकता हे रा-रायाच े एक वैिश्य मानल े जाते. कारण यातूनच रा-
रायाच े थाियव िटकून राहत असत े. यामुळे भौगोिलक एकता िटकव ून ठेवणे आिण
आपया सीमेअंतगत राहणाया नागरका ंचे संरण करणे ही रा-रायाची जबाबदारी
मानल े जाते. भौगोिलकत ेतूनच सावभौमव व रावादाया भावना मजबूत होतात .

७.३.३ सावभौमव :
सावभौमव िकंवा भुव हे रा-राय पतीच े सवात महवप ूण वैिश्य मानल े
जाते. आपया काय ेांतगत सव नागरक व संथांना यवहारा ंना िनयंण करणारी श
हणज े रायाची सावभौम श होय. आंतरराीय पातळीवर रा-रायाच े सावभौमव
हणज े येक रायाला आपया इछेनुसार आंतरराीय ेात यवहार करयाच े वतं
होय.

७.३.४ रावाद :
रावाद या घटकान े रा-राय यवथ ेचे मजबूत केले आहे. यामुळे हे रा-
राय यवथ ेचे एक वैिश्य आहे. समान भौगोिलक जाणीव ेतून लोकांना रा-राय
यवथ ेबल अिभमान िनमाण होतो. रायस ंथा यया िविभन गरजा पूण करते.
यामुळे य ितया आाच े पालन करत आपली कतय पार पडतात यामुळे तेथील
जनतेत जो रावाद िनमाण होतो. तो रा-रायाया अितवासाठी महवा चा ठरत
असतो .

७.३.५ वैधािनक समानता :
जगातील सवच रा-राये आकार , लोकस ंया, सैिनक श, आिथक उपादन
मता या बाबतीत समान नसली तरी यांना समान वैयिक समानत ेचा दजा ा असतो .
हे रा रायाच े वैिश आहे.



munotes.in

Page 110

110 ७.४ ास व इंलंड मधील रा रायाचा उदय

ाचीन रोमन काळातील रायाची कपना आिण मयय ुगीन सामंतशाहीया
काळातील िवकित रायाची कपना या राजकय शासनाया अंमलबजावणीया ीने
कुचकामी ठरया . मयय ुगाया उराधा त एक नवीन यवथा आकाराला आली, ती रा
राय ादेिशक भाषांना आलेला जोम या घटका ंमुळे मयय ुगाया अखेरया टयात
रावादी भावना बळावली यामुळे ास, पेन, ऑिया , इंलंड, रिशया यासारखी
रा-राये उदयाला आली.

७.५ इंलंड

१६०० साली ईट इंिडया कंपनी थापन कन यापारा या िनिमान े इंलंडने
सायवादाची नांदी केली. पोतुगीजांया पावला ंवर पाऊल ठेवून इंलंडने मुघल
राजवटीया काळात सुरत येथे पिहली यापारी वखार सु केली. िहंदुथानातील छोट्या-
मोठ्या राजवटचा दुबळेपणा, मागासल ेपणा पाहन सुमारे तीन शतकाया अवधीत आपया
राजकय कौशयाचा आिण मुसदेिगरीया जोरावर इंलंडने १९ या शतकाया पूवाधात
िहंदुथानावर आपल े अिधराय थापन केले.

७.५.१ साय िवताराची गरज :
आिकेतील सवात महवाचा देश िटीशा ंया वाट्याला आला होता. इंलंडला
िबनी कोट आिण केप ऑफ गुड होपपास ून ते वर थेट इिजपय तचा देश िमळाला.
औोिगक ांतीचा सार इंलंडमय े झालेला असयान े इंलंडने सुवातीपास ूनच
सायिवताराया धोरणाचा अवल ंब केला होता. आिशया व अमेरका खंडातील अनेक
देशात इंलंडने वसाहती थापन केया होया. जसजशी औोिगक गती साय होवू
लागली तसतशी इंलंडलाही सायिवताराची गरज भासू लागली .

७.५.२ साय िवताराया पधत सहभाग :
साय िवताराची गरज िनमाण झायान े युरोिपयन राांमये सु झालेया
सायिवताराया पधत इंलंड सव सामया सह सहभागी झाला. हा सायिवतार
करताना संगी इंलंडने युे केली. आिेकेत सायिवताराची मोिहम दिण ेकडील
भागापास ून सु केली. दिण ेकडया देशात केप ऑफ गूड होप, नाताळ, ासवाल व
ऑरज या चार मुख वसाहती होया .

७.५.३ बोअर यु :
केप ऑफ गुड होप पासून उरेकडे सायिवतार करयास डचांनी सुवात
केली होती; यामुळे या देशात वसाहती थापन करताना ििटशा ंना यांया बरोबर व
बुशमेन, कािफस , झुलू या मातीबरोबर संघष अपरहाय होते. येथे वसाहती थापन munotes.in

Page 111

111 करयाकरता डच आिण इंज यांयात जे यु झाले. याला 'बोअर यु' हणतात . युात
िटीशा ंचा िवजय झाला. परंतु हा भाग सायाला जोडयाऐवजी डचांना अंतगत वाया
बहाल केली.

७.५.४ आिशया व आिका खंडातील साय िवतार :
नाताळ, ासवात , ऑरजफ टेट व कॅप कॉलनी या सव देशांचे िमळून
युिनयन ऑफ साऊथ आिका हे राय बनिवयात आले यावर अय वचव कायम
िटकवल े. आिशया खंडाला (भारताला ) जोडणारा सुएझ कालवा हा जवळचा माग
अितवात आयान ंतर यांया शेअसची मोठ्या माणावर खरेदी इंलंडने केली. पुढील
काळात इिजवरही वचव िमळिवयासाठी हालचाली सु केया. ल-अलगबर या युात
इिजचा पराभव करयात इंलंडला यश आले. याच पतीन े इंलंडने सुदानचाही ताबा
िमळवला, इंलंडया वसाहती चांपेा कमी असया तरी अितशय महवप ूण व नैसिगक
साधनसामीया ाने समृ होया .

७.६ ास

पोतुगाल व इंलंड यांया मागोमाग ासने नेपोिलयनया काळात साय
आका ंा ठेवून वसाहती िमळिवयासाठी धडपड सु केली. यांया यनाम ुळे
िहंदुथानात आिण आनेय आिशयातील काही भागात यापारी ठाणी सु कन वसाहती
िमळवया.

७.६.१ बाजारप ेठेसाठी वसाहतीची गरज:
औोिगक ांतीनंतर ासला कया आिण पया मालासाठी बाजारप ेठेची
आवयकता होती. याकरता नवीन वसाहती िमळवणे गरजेचे होते. यासाठी जवळचा
आिका खंड यांना फायाचा होता. संशोधका ंया मदतीन े आिका खंडाची मािहती
घेऊन युरोिपय राांबरोबर ासने पधत िशरकाव केला.

७.६.२ आिका खंडात वेश :
झा या संशोधकान े िमळवलेया मािहतीया आधारावर कांगो नदीया
उगमकड ून कांगो खोरे िमळवयास सुवात केली. यावेळी बेिजयम या राान ेदेखील
कांगो खोयात वेश केला. कांगो नदीया मुखाकड ून बेिजयम व उगमाकड ून ास कांगो
खोरे यापू लागल े. दोन राात संघषाची परिथती उवली अखेरीस समझोता होऊन
उर-दिण कांगोखोर े ासला िमळाले.

७.६.३ ासचा सायिव तार :
आिकेया देशावर युरोपीय राांनी अिधराय थािपत करयाया िय ेत
सुवात ासने केली. इंलंडया िवरोधाम ुळे ासला सुवातीला यश िमळाले नाही.
आिकेया उर िकनाया वर अज ेरया येथे पिहली वसाहत थापन केली. यानंतर कांगो
यूिनिशया , मैनेगल, मोरोको व सहारा हे देश आपया वचवाखाली आणल े. चांना
आिकेतील मादागाकर , सोमाली लँड या देशावर वचव िमळवायचे होते परंतु यांना munotes.in

Page 112

112 युरोिपयन राांबरोबर संघष करावा लागला . या संघषात ासने तडजोडीचा िको न
िवकारला यामुळेच चांना कांगोतील काही देश जमनीला देणे भाग पडले. थोडयात
युरोपातील सायवादी राानी आिकेतील वसाहती िमळिवताना संगी संघष वा
तडजोड िवकान आपला हेतू साय केला.

७.७ सारांश

रा (Nation) आिण राय (State) या दोन िभन स ंथा आह ेत. यांची
वैिश्ये देखील िभन वपाची अस ून िभन पतीन े िवकिसत झाल ेली आह ेत. राय एक
राजकय आिण भ ूेीय एक ेक आह े. तर रा ह े ऐितहािसक आिण साव भौमव या ंचा
रायास समानाथ अथवा पया यी मानल े जात े. तथािप रा आिण रा य या िविभन
कारया स ंकपना आह ेत.

७.८

१) रा –राया ंची संकपना सा ंगून वैिश्ये सांगा.
२) ास व इ ंलंड मधील रा राया ंचा आढावा या .

आपली गती तपासा :
१) रा-राय संकपन ेची वैिश्ये सांगा?










munotes.in

Page 113

113 ८

इटली व जमनी मधील रावादी चळवळी

घटक रचना :

८.० उिे
८.१ तावना
८.२ इटलीमधील रावादी चळवळी
८.३ इटािलयन एककरणाया समया
८.४ इटालीया एककरणातील मुख टपे
८.५ इटालीया एककरणातील मुख नेते
८.६ इटली एककरणाच े महव
८.७ जमनीमधील रावादी चळवळी
८.८ सारांश
८.९

८.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) इटालीची पाभूमी आिण नेपोिलयनची कारकद याची मािहती .
२) इटालीची एककरणातील िविवध टया ंची मािहती .
३) मुख नेयांची मािहती .
४) जमनी एककरणाची पाभूमी व समया .
५) जमन एककरणाच े िविवध टपे
६) जमनीचे एककरण आिण यामय े असणार े मुख नेते यांची मािहती सांगणे.

८.१ तावना

रावाद ही आधुिनक काळातील सवशिमान चळवळ असून याच चळवळीतून
आजया जगाची जडणघडण झाली. रावादात ूनच ऐयाची भावना अिभय होते. ती
एक मानवी मनाची आयािमक अवथा आहे. आधुिनक जगात मानवत ेचा कल
िवरायाया थापन ेचा आहे. िवरायाची कपना मानवाया जातीत जात
कयाणासाठी सुचिवयात आली. िवरायाची कयाणकारी योजना रावादाया खर
जािणवेमुळे फल ुप होऊ शकत नाही. रावादान े मानवाया इितहासामय े ांितकारक munotes.in

Page 114

114 बदल केले. १८ या शतकात अमेरकन , च राया ंती घडली तसेच १९ या शतकात
इटली व जमनीचे एककरण हे रावादाच ेच फलवप आहे.

इटली हे युरोपया दिण भागात असल ेले रा उरेकडे आस पवत आिण
दिण ेकडे भूमय समुाने वेढलेया इटली हा िनसगरय देश आहे. बोधन काळात
इटलीन े अयंत महवाची भूिमका बजावली होती. दोन महायुांया दरयान इटलीत
बेिनटो मुसोिलनी या हकूमशहाची सा होती. या काळात इटलीला युरोपया राजकारणात
महवाच े थान िनमाण झाले होते.

८.२ इटलीमधील रावादी चळवळी

८.२.१ इटलीया एककरणाची पाभूमी :
इटली हे ाचीन काळातील रोमन संकृती व रोमन सायाच े उगमथान आिण
महवाच े क होते. रोमन सायाची वैभवशाली परंपरा इटलीला लाभलेली होती. काही
काळ संपूण युरोपवर रोमन सायाची सा होती. तसेच युरोपया इितहासात इटलीला
महवाच े थान असयाच े आणखी एक कारण हणज े िखती जगाच े मुय धमपीठ रोम
येथे होते. बोधनका ळात वाय , यापार , कला या ेात इटलीची कामिगरी अयंत
महवाची होती. ाचीन काळापासून इटलीया नगर रायात जासाक पती होती.
परंतु ाचीन युगाया अखेरीस रोमन सायाच े िवघटन झाले व अनेक छोटी छोटी राये
िनमाण झाली. रोमन सायाया हासान ंतर मा इटलीच े राजकय महव संपुात आले.
राजकय ऐयाया अभावाम ुळे इटलीत छोटी छोटी राये तयार झाली. यानंतर १५ या
शतकात बोधनका ळात इटलीन े यापार , उोग , वाय , शा या ेात भरीव गती
केली. यानंतर एककरण अितवात येईपयत इटलीत कोणतीही गती घडून आलेली
नहती .

१) नेपोिलयनची कारकद :
इ.स. १७९७ मये नेपोिलयनन े इटलीचा बराचसा भाग िजंकून घेतला. तायात
घेतलेला देश शासनाया सोयीसाठी याने एक केला. यामुळे इटािलयन जनतेला
राीय ऐयाचा अनुभव आपोआप िमळाला. नेपोिलयनया राजवटीम ुळे ढी, भाषा,
वाय हे घटक एककरणात पायाभ ूत ठ शकतील असे इटािलयन जनतेला वाटू लागल े.
नेपोिलयनम ुळे इटािलयन लोकांना वातंय, रावाद आिण लोकशाही या तवांची ेरणा
िमळाली. नेपसया च राजान े संपूण इटलीया एककरणाच े यन केले होते; परंतु
नेपोिलयनन े याचा पराभव केयामुळे ते यन फसल े होते.

२) िहएना परषद आिण इटली :
िहएना परषद ेया ितगामी धोरणाम ुळे इटािलयन लोकांया रावादी आकांा
पूण होऊ शकया नाहीत . या परषद ेने इटलीया रावाद मारयासाठी इटलीच े छोटे छोटे
तुकडे केले. मेटिनकने काही भाग वत:कडे (ऑिया) घेतले आिण काही भाग आपया
अंकत रायाया तायात िदले. मेटिनकया धोरणाकड े इटलीला िवघटनाबरोबरच munotes.in

Page 115

115 पारतंयालाही तड देयाची वेळ आली . इटलीया एककरणाला िवरोध करयाची मुख
भूिमका इथे मेटिनक (ऑिया ) आिण पोप यांनी बजावली . या अडथ यांबरोबरच सव
संथानाच े ितगामी वपाच े धोरण हाही एक मुख अडथ ळा एककरणास होता.

३) रसॉिजमटो :
मेटिनकया दडपशाहीम ुळे इटािलयन राीय भावना न होयाऐवजी उफाळून
वर आली. इटालीचा सु रािभमान , एकतेची भावना व संकृतीचा अिभमान
पुन:विलत करयासाठी सािहय , कला, वय , संघटन इ. मागानी १८ या
शतकाया उराधा पासून अनेक यन सु झाले होते. या िविवध यना ंनाच समुचयान े
रसॉिजमटो असे हटल े जात होते. इटलीया अिमत ेची पुनथापना करयासाठी ही
िया सु झाली होती. या चळवळीमुळे लोकांचा जीवनाकड े पाहयाचा िकोन
बदलला . अंध ेकडून लोक शाीय िवचारा ंकडे वळले. रोमन साय , डाटेया
किवता , बोधन काळातील इटलीतील कला, िवान यांचा इितहास पुहा सजीव होऊ
लागला .

रावाद , सदयवाद, औोिगक अथवाद या तीन भागांत रसॉिजमटोचे तवान
िवभागल े होते. अँटोिनओ जीनोह ेसी, जोसेफ पॅरनी, जी, काल, ही. अफेरी या
िवचारव ंतांनी भूतकालीन इितहास जागृत कन इटलीला रावादी ेरणा िदली. जोसेफ
परनीन े पोपया दुटपी वागयावर खर टीका केली. पोप हाच इटलीची राीय वृी
दडपयास आिण वैयिक वातंय िहरावून घेयास जबाबदार आहे, असे याचे मत होते.
समाजाची गती िकंवा अध:पतन ही केवळ सरकारवर अवलंबून असत े, असे याचे मत
होते. ादेिशक िवभाजनाया िवरोधी जी. काल ची मते होती. यांया मते, इटलीती ल
माणस े या ादेिशक िवभाजनाम ुळे एकमेकांना परक असयासारखी आहेत. इटािलयनया
नेमया दोषांवर बोट ठेवून ादेिशक िवभाजन न करयाच े आवाहन याने केले होते.

सरदार घरायात जमल ेया ही. अफेरी या िवचारव ंताने च राया ंतीला
पािठंबा िदला होता. इटािलयन संकृतीबल याला चंड अिभमान होता. संकृती
काळातले वैभव इटलीला पुहा ा हायला पािहज े असे याला वाटत असे. तो हणत
असे क, यामाण े बोधन काळात इटलीत सांकृितक पुनजीवन झाले तसेच
राजकय पुनजीवनही होईल आिण पुहा इटली एक राजकय श हणून पुढे येईल.

४) इ.स. १८३० आिण १८४८ या रावादी चळवळी :
य एककरणाप ूव इटलीत काही रावादी आिण उदारमतवादी चळवळी
झाया . होया; परंतु ऑियाया दडपशाहीन े या चळवळना अपयश आले होते. इ.स.
१८२० मये काबेिनरी या संघटनेने नेपसमय े उठाव केला. वत:ची घटना आणवली
पण मेटिनकने ती घटना र केली व उठाव दडपला . इ.स. १८३० मये ासमय े ांती
झायावर इटलीत पोपया रायातही िठकिठकाणी बंडे होऊ लागली . परंतु ऑिया
आिण ासया सैयाने ही बंडे मोडून काढली .
munotes.in

Page 116

116 इ.स. १८४८ मये ासमय े पुहा ांती झाली. या ांतीने पडसाद वरत
इटलीत उमटल े. िपडमा ँट, सािडिनया, पोपची राये येथे लोकिनय ु सरकार े आली .
अनेक राजे इटलीच े वचव झुगान ायला तयार होती. परंतु ऑियान े या रायातील
बंडाळी मोडून तेथे पुहा अिनय ंित राजेशाही थािपत केली.

आपली गती तपासा :

१) इटालीया एककरणाची पाभूमी सांगा.







८.३ इटािलयन एककरणाया समया

१) इटलीत अनेक छोटी छोटी संथान े होती, ती सहजत ेने एककरणात सहभागी होणार
नहती .
२) इटलीच े हेिनस आिण लबाड हे ांत ऑियात होते. तसेच इटलीया अनेक
ांतावर ऑियाच े वचव होते. बळ ऑियाची इटलीया मागातून हकालपी
कशी करायची हा मोठा होता.
३) रोम हे पोपचे संथान होते. पोपचे राय सहज हाती येणार नाही. पोपया रायाला
धका लावायचा हणज े कॅथॉिलक जेचा रोष पकरावा लागणार .
४) हेिनस, लबाड येथे ऑियाच े गु पोलीस मोठ्या माणावर असयान े अंतगत
कारभार होती असूनही काही उपयोग नहता .

अशा सव एकापेा एक जिटल समया इटलीया एककरणाप ुढे होया.

८.४ इटालीया एककरणातील मुख टपे

एककरणाच े टपे :
इटलीया एककरणास सुवात करयाप ूव िपडमा ँट सािडिनयाच े संथान आदश
बनवण े आवयक आहे याची काहरला जाणीव होती. काहरने मुयमंी होताच या िदशेने
पावल े टाकायला सुवात केली. याने ांतीकारी सुधारणांचा कायम हाती घेतला.
रायातील जा ही अंध असयान े धमाचा मोठा पगडा जेवर असयान े, येक
सुधारणा ंना धमगुंचा होणारा िवरोध लात घेऊन याने थम धमगुंयाच अिधकारा ंवर
मयादा घातया . यापार , उोग , शेती यांया िवकासास चालना िदली. दळणवळण munotes.in

Page 117

117वाढवल े, रायारायात संबंध वाढवल े, सैयाची पुनरचना केली आिण अपावधीत
सािडिनयाला एक आदश आिण बलाढ्य संथान हणून नावलौिकक िमळवला आिण साया
इटलीच े ल वेधून घेतले.

८.४.१ ििमयन युात इटालीची मदत :
ऑियाया िवरोधात काहरला परकय मदत असावी असे वाटत होते. इ.स.
१८५३ मये इंलंड व ास िव रिशया असे ििमयन यु सु झाले. इटलीचा
युाशी काहीही संबंध नसताना काहरने िपडमा ँट सािडिनयाच े सैय इंलंड, ासया
मदतीला पाठवल े. याचा अपेित परणाम झाला आिण युानंतर पॅरस येथे भरलेया
शांतता परषद ेस काहरला बोलावल े. तेथे काहरने इटलीया एककरणास इंलंड आिण
ास यांची नैितक मायता घेतली. इतकेच नहे तर काहरने मुसीपणान े इ.स. १८५८
मये ासशी लॉिबअस येथे गु मैी करार केला. लुई नेपोिलयनन े एककरणास
मायता िदली आिण जर ऑियान े थम आमण केले तर मदतीच े आासन िदले.

८.४.२ ऑियाशी यु :
शा े वाढवून, ऑियन सीमेवर तंटे घडवून आिण ऑियािव चार
कन काहरने शेवटी ऑियाला यु पुरारायला लावल े. करारा वये ास मदतीस
उतरला . ऑियाचा पराभव झाला. तशी िशयान े हालचालीस सुवात केली. शया
ऑियाया मदतीस आपला पराभव होईल तसेच इटलीच े एककरण झायास तो
बलाढ्य देश होईल या भीतीन े याने (लुई नेपोिलयनन े) माघार घेतली आिण ऑियन
सटाशी काहरला न िवचारता युबंदी घोिषत कन तह केला. तो िहला ँ।काचा तह
काहरने या िवासघातान े राजीनामा िदला. यापूव याने ासची मदत बंद झायान े
ऑियािवच े यु थांबवले आिण पयुरीच येथे ऑियाशी तह केला.

८.४.३ मय इटलीतील संथान े :
मय इटलीतील पामा, मोदेना, टकनी , रोमॅनो इ. संथांनामधील जनता
पयुरीच आिण िहला ँ।का तहानी ुध झाली. कारण या तहावय े वरया सव
संथाना ंया रायकया ना गादी ायची होती. या रायकया ना जनतेने उठाव कन
बाजूला केले होते यांना पुहा राजपद ायला जा तयार नहती . सव राये िपडमा ँट,
सािडिनयात सामील हावीत असे जेला वाटत होते. इंलंडने या राया ंया वयंिनणयाला
पािठंबा िदला. परणामी वरील सव संथान े संघरायात सामील झाली.
munotes.in

Page 118

118


८.४.४ दिण इटलीतील संथाने :
दिण ेतील नेपस व िसिसलीमय ेही यु काळात वातंय व ऐय या मागणीन े
जोर धरला होता. जेने उठाव केला. काहरया गु पािठंयाने गॅरबाडीन े िसिसलीचा
कारभार हाती घेतला आिण नेपसवर हला केला. नेपसया राजाला पळवून लावून सव
सूे िहटर इमॅयुअलया हाती िदली.

८.४.५ रोम आिण हेनेिशया :
इटलीया एककरणात आता फ दोनच अडथ ळे रािहल े होते. इ.स. १८६६
जमन एककरणाया संदभात ऑिया आिण िशया यांयात यु उवल े. ऑियाला
एकाक पाडयासाठी िबमाक ने िहटर इमॅयुअलशी हेनेिशया देयाया बदयात मैी
करार केला. िबमाक ने यु िजंकले आिण करारामाण े हेनेिशया इटलीला िदला.

फ रोम इटलीत समािव होयाच े रािहल े होते. इ.स. १८७० मये जमन
एककरणाया संदभात ास व िशया यांयात यु सु झाले. लुई नेपोिलयनन े रोमया
रणासाठी असणारी फौज काढून घेतली. िहटर इमॅयुअलन े ही सुवणसंधी साधली
आिण रोम िजंकले. इटलीची राजधानी रोमला हलवली आिण या मागाने इटलीच े एककरण
पूण झाले.



munotes.in

Page 119

119 आपली गती तपासा :

१) इटालीया एककरणातील महवाच े टपे सांगा.







८.५ इटालीया एककरणातील मुख नेते

८.५.१ जोसेफ मॅिझनी (१८०५ ते १८७२ ) :
मॅिझनी हा इटािलयन एककरणाचा णेता होय. याचा जम १८०५ मये
िजनेहा येथे झाला. याचे वडील ांितकारक होते. विडला ंपासून ांतीचे बाळकडू यास
िमळाले. मॅिझनी हा रसॉिजमटोमधला एक िवचारव ंत, सािहियक होता. कवी वृीया
आिण भावनाधान मनाया मॅिझनीला इटलीच े पारतंय, िवघटन , जेचे दार ्य खटकत
होते. परणामी याने आपल े जीवन वतं, एकसंध व जासाक इटलीया िनिमतीसाठी
वाहयाचा िनय केला. या वेळी इटलीत काबन ेरी (िनखार े) नावाची गु संघटना राीय
भावना वाढवयाच े काय करत होती. मॅिझनी या संघटनेचा सदय झाला. या संघटनेची
आततायी कृये आिण नकारामक कायम याला न पटयान े याने या संघटनेचा
राजीनामा िदला. इ.स. १८३१ मये ासमय े झालेया ांतीपास ून फूत घेऊन याने
यंग इटली नावाची गु संघटना थापन केली. या संघटनेत युवकांचाच भरणा होता.
मॅिझनीला असा िवास वाटत होता क, युवकशच े इटलीला वातंय िमळवून देईल. या
संघटनेला इटलीया इितहासात महवाच े थान आहे. कारण एककरणात या संघटनेचा
वाटा िसंहाचा होता. या संघटनेचे उेश खालीलमाण े होत -

१) इटली हा इटािलयना ंसाठीच आहे. ऑियाची येथून हकालपी करणे.
२) पारतंय घालवण े तसेच इटलीच े एककरण साधण े.
३) जासाकाची थापना करणे.
४) पोपची राययवथा सुधारयाचा यन करणे.

या संघटनेने केलेले महवाच े काय हणज े इटलीत जागृती घडवून आणली .
इटलीया एककरणासाठी फ िवचार पुरेसे नाहीत हे ओळखून याने यंग इटली या
संघटनेारे तणा ंची एक सेना उभी केली.

इ.स. १८४८ मये ासमय े झालेया ितसया ांतीचा भाव इटलीवरही
पडला . मॅिझनीन े या काळात गॅरबाडीया मदतीन े रोमवर वारी केली आिण
जासाकाची थापना केली. यावेळी ासमय े लुई नेपोिलयन सेवर आला होता. munotes.in

Page 120

120 याने ासमधील कॅथॉिलक पाचा िवास संपादन करयासाठी पोपया रणाथ रोमला
सैय पाठवल े. मॅिझनी देश सोडून इंलंडला गेला. इटलीच े एककरण मॅिझनीला अपेित
मागाने न झायान े तो एककरणापास ून अिपत रािहला . परंतु याचे िवचार मा
एककरणाची भावना जनमानसात वाढवयास पोषक ठरते.

८.५.२ गॅरबाडी (इ.स. १८०७ - १८८२ ) :
गॅरबाडीचा जम १८०७ मये नाईस ांतात झाला होता. मॅिझनीचा मोठा
भाव यायावर होता. यंग इटलीमय े कायरत होता. शेवटी तो यंग इटलीचा मुख झाला.
लोकसाक रायपतीया भावान े तो भाराव ून गेला होता. इ.स. १८३४ मये सेहॉय
येथे झालेया बंडात याने भाग घेतला परंतु बंड अयशवी झायाम ुळे याला देशयाग
करावा लागला . याने दिण अमेरकेत पलायन केले. परंतु याने इटलीया वातंयाचा
आिण एककरणा चा यास सोडला नाही. तेथे यांनी लाल डगलेवाया ंची सेना उभारली .
दिण अमेरकेत याने तेथील यादवी युातही भाग घेतला. इ.स. १८४८ मये रावादी
उठाव सु झाले. गॅरबाडी ससैय इटलीत आला . मॅिझनीया मदतीन े याने रोमवर
आमण कन रोमची सा काबीज केली आिण तेथे जासाक थापन केले. परंतु हे
जासाक अिधक काळ िटकू शकल े नाही. पुढे िपडमा ँट सािडिनयाया नेतृवाखाली जो
एककरणाचा लढा सु झाला यास गॅरबाडीचा पािठंबा होता. नेपस आिण
िसिसलीमधील जा अिनय ंित राजेशाहीला कंटाळली होती आिण सािडिनया
िपडमा ँटमय े सामील होयाच े वन पाहात होती. यांनी गॅरबाडीची मदत मािगतली .
गॅरबाडी वत:या लाल डगलेवाया ंया सेनेसह िसिसली व नेपसवर चालून गेला.
िसिसली व नेपस याने सहजत ेने िजंकले आिण तो रोमवर चालून गेला. रोम
िजंकयावरच िसिसली व नेपस िपडमा ँटला जोडल े जाईल असे याने जाहीर केले. हे
पाहन काहर गधळून गेला. रोम िजंकयाचा ताबडतोब यन केयास ासचा राग
ओढव ेल आिण गॅरबाडी वतं राय थापन करेल क काय असे काहरला वाटू लागल े.
परंतु गॅरबाडी अयंत िनावान व थोर मनाचा होता. याने िससीली व नेपस िहटर
इमॅयुअलला बहाल केले आिण वत: राजकारणात ून िनवृ झाला. गॅरबाडीस िहटर
इमॅयुअलन े अनेक मानाया जागा देऊ केया पण याने आदरप ूवक या नाकारया आिण
िनवृी िवकारली .

८.५.३ काऊंट कॅिमलो डी काहर (इ.स. १८९० - १८६९ ) :
काहरचा जम िपडमॉ टमय े एका उमराव घरायात १८९० मये झाला होता.
थम तो सैयात नोकरी करत होता. नंतर ती नोकरी सोडून याने शेती यवसाय सु
केला. थम मंी व नंतर िपडमॉ टचा मुयमंी झाला. याचा युरोिपयन राजकारणाचा
सखोल अयास होता. तसेच य राजकारणाशी संबंध असयान े इटलीया
एककरणाबाबत याचे िवचार वातववादी होते. तर मॅिझनीचा िकोन हा अयंत
आदश वादी होता. अथातच एककरणाबाबत दोघांचे माग िभन असयान े यांयात मतभेद
झाले. मॅिझनीला काहर हा इटलीया वातंयाचा आिण एककरणाचा शू वाटत असेट
इटलीच े एककरण हे फ एकट्या इटलीया बळावर होऊ शकते ही मॅिझनीची कपना
काहरला माय नहती . यासाठी याने जासाकाचा माग सोडून िपडमा ँटचे नेतृव
वीकारल े. याया कुशल संघटन कौशयाम ुळे मॅिझनीचा रावाद आिण गॅरबाडीच े munotes.in

Page 121

121 चैतय यांचा िमलाफ घडून आला आिण येयवादाला यवहाराची जोड िमळाली. एककरण
झालेले पाहयास मा काहर नहता.

८.५.४ िहटर इमॅयुअल :
इटािलयन रावादाला यवप देणारा िपडमा ँट सािडिनयाचा राजा. इटलीच े
वातंय आिण इटािलयन रावादाया िवकासासाठी याने आपया सेचा वापर केला.
काहरला सतत मदत कन आपल े संथान आदश बनवयाचा यन केला. एककरणाचा
पुरकता व एककरण घडवणारा असा देशभ राजा. एककरणातील िहटर इमॅयुअलच े
थान असाधारण आहे.

आपली गती तपासा :

१) इटालीया एककरणातील जोसेफ मॅिझनी मािहती ा.







८.६ इटली एककरणाच े महव

रावादी भावन ेचा िवजय होऊन इ.स. १८७१ मये एक वतं आिण बळकट
रा इटलीया पान े जमल े. खर रावादान े इटली युरोपातील दखलपा रा बनले.
इटलीया िनिमतीने िहएना परषद ेची यवथा संपूणपणे न झाली. मॅिझनी, गॅरबाडी ,
इमॅयुअल यांया कायामुळे इटलीत संसदीय शासनयवथा िनमाण झाली. उदारमतवाद
वाढीस लागला . इटलीया िनिमतीने नवे सास ंतुलन िनमाण झाले. ऑियाच े महव
कमी झाले. इटली सायवादाया पधतही इतर पधकांया बरोबरीन े वाटचाल क
लागल े.

८.७ जमनीमधील रावादी चळवळी

पिव रोमन सायाच े िवभाजन होऊन लहान -मोठी संथान े अशा वपात ते
िटकून होते. १८ या शतकाया शेवटी जमनवंशीय, जमन भाषा बोलणार े लोक ३०० पेा
अिधक लहानमोठ ्या संथांनात िवभागल ेले होते. या ३०० संथांनात ऑिया आिण
िशया ही बळ राये होती. इ.स. ८०० मये शालमेन या राजान े वबळावर चंड
साय िनमाण केले आिण याने या रायाला पोपचा आिशवा द घेतला. पोपने (शालमेन)
या ासया राजाला वत: मुकुट बहाल केला आिण याया रायाला 'पिव रोमन
साय ' हा बहमान िदला. तेहापास ू हे राय 'पिव रोमन साय ' हणून ओळखले munotes.in

Page 122

122 जाऊ लागल े. शालमेननंतर हे साय न झाले. पोपया कृपेने या न झालेया
सायाया सटपदावर जमन राजांना बसवयात येऊ लागल े. यामुळे ऑियाया
राजाल 'पिव रोमन रायाचा साट ’ असा िकताब होता. तसेच या िकताबा माण े ३००
संथानात ऑिया बळही होते आिण याचा िवतारही मोठा होता. ऑियान ंतर
िशयाच े राय बळ होते. आज जो देश जमन रा हणून ओळखला जातो तो देश
एककरणाप ूव बहेरया, ँ।कोिनया , सॅसनी , वािबया व लोरेन या पाच राया ंमये
िवभागला होता. पूव हा िवक ळीत असा रायस ंघ होता. इ.स. ९१९ मये सॅसनीचा
ड्यूक हेीने जमनीवर सा थापन केली आिण जमन एककरणाचा पाया घातला .
यायान ंतर रायावर आलेया ओटीन े जमन रा बळ केले. इ.स. ९६२ मये पोपने
ओटोने 'पिव रोमन साट ' हा िकताब बहाल केला. या पिव रोमन साय कपन ेमुळे
जमनीया एककरणाची कपना आपोआप मागे पडली परंतु १९ या शतकात मा या
कपन ेने पुहा वेग धारण केला आिण १९ या शतकाया उराधा त अखेर जमनीचे
एककरण साकार झाले.

८.७.१ जमन एककरणाया समया :
१) जमनीत अनेक सावभौम संथान े होती. ही सव संथान े सहजपण े एककरणास
मायता ायला तयार नहती . संथाना ंचे राजे आपली अिनय ंित सा जाऊ नये
हणून एककरणास िवरोध करत होते.
२) जमन रायस ंघात इंलंडया तायातील हॅनोहर आिण डेमाकया तायातील
हॉिसटन याचाही समाव ेश होता. या दोही वतं भूदेशांचा एककरणास िवरोध
होता.
३) जमन देशात ऑिया हा एककरणाचा शू अयंत बळ होता. जमनीया
रायस ंघावर ऑियाच े वचव असयान े एककरणासाठी ऑियालाच नमवण े
जरी चे होते; परंतु ऑिया बलवान असयान े तसे करणे िशयाला शय नहत े.
४) ँ।कफट पालमट िनमाण कन मेटिनकने एककरणाच े सवच माग बंद कन टाकल े
होते.
अशा परिथतीत िशयात ेडरक िवयम चौथा गादीवर आला तो
उदारमतवादी असयान े एककरणासाठी ेडरकची मदत होईल, अशी अपेा जमन
जनतेची होती. परंतु ेडरकवर असल ेया मेटिनक भावाम ुळे या कायात याची जनतेला
पयायाने एककरणाला मदत होऊ शकली नाही. या सव ितकूल परिथतीवर मात कन
मेटिनक व ऑिया यांना बाजूला कन जमनीला अंितम येयापयत, एककरणापय त
नेयाचे महान काय िस ऑटो हान िबमाक या सामय वान, धुरंदर मुसान े पार
पाडल े.

८.७.२ जमनीया एककरणाची पाभूमी :
नेपोिलयनया आमणाम ुळे जमनीत ऐयाच े महव उमगल े आिण तेथे रावादी
भावना वाढीस लागया. सुिशित जमन तणा ंनीही रावाद जनतेत िनमाण करयाच े
कम कठीण काम केले. जमन िवचारव ंतांनी राीय जागृती िनमाण होयासाठी महवप ूण
काय केले. िवचारव ंतांमये िफत े या िवचारव ंतांचे काय महवाच े ठरते. munotes.in

Page 123

123 १) जेना िवापीठ :
ऑिया आिण मेटिनकने जरी ितकूल माग वापन एककरणास अडथ ळे
आणल ेले असल े तरी एककरणाया येयाने ेरत झालेले जमन राभ नवीन माग शोधू
लागल े. जमनीतील सव संथांनामय े ऑिया आिण मेटिनक यांया भावान े रावादी ,
एककरणवादी यांयावर गुपणे ल ठेवलेले होते. अशा परिथतीत एककरणाची भावना
वाढयाच े काय जेना िवापीठान े मोठ्या माणात केले. जेना िवापीठातील ायापक
आिण िवाथ रा ेमाने भारावल ेले होते. जमनीचे एककरण हावे हे यांचे येय होते.
एककरणास लोकमत अनुकूल करयावर यांनी भर िदला. ही वैचारक चळवळ हळूहळू
जमनीतील सवया सव िवापीठा ंमये पसरली आिण संपूण जमन देशात एककरणास
मत अनुकूल होयास मदत झाली.

२) मेटिनकचा रावाा ंना िवरोध :
अमन संथानात वाढत असणारा रावाद आिण एककरणाची भावना पाहन
ऑियाचा रावाद िवरोधी चॅसेलर मेटिनक हवालदील होऊन गेला. या पुरोगामी
चळवळचा धोका ऑियाला पोहोच ू नये यासाठी मेटिनकने वरत यन सु केले.
मेटिनकने सव जमन संथाना ंया ितिनधना 'कालसबॅड' येथे बोलावल े आिण चळवळ
दडपयाचा ीने जहाल यन सु केले. मेटिनकने कालसब ॅड येथे जमन संथानातील
रावादी व उदारमतवादी चळवळी दडपयासाठी अनेक अयायकारक ठराव मंजुर केले ते
पुढीलमाण े -

१) जमन देशातील शाळा, िवापीठ े सरकारी िनयंणाखाली आणली गेली.
२) ायापक आिण िवाथ यांया हालचालवर बंधने घातली गेली.
३) िवापीठ काशना ंवर कडक िनबध लादयात आले.

राजस ेिव कट कारथान े होऊ नयेत हणून संपूण जमन संथाना ंमये
दता सिमया थापन केया गेया. या सव ठरावा ंचे इ.स. १८२४ या कायात पांतर
कन मेटिनकने जमन रायस ंघावरच े िनयंण अिधक घ करयाचा यन केला.

३) जकात संघटना - झॉलफेरन :
जमन संथाना ंमये चलन, जकातदर , यवसायकर , इतर कायद ेकानून हे सव
िठकाणी वेगवेगळे होते. या कारणा ंमुळे यापारावर ितकूल परणाम होत होता. संथाना ंना
अनेक वेगवेगया काया ंमुळे अनेक कारया ांना तड ावे लागत असे.
यापारास ंदभात िशयाला अनेक कारा ंनी झळ पोहोचत असे. करांया माणाम ुळे
आयात -िनयात चोरट्या मागाने होत असे. सरकारलाच हा फटका सहन करावा लागत असे.
या सव िकचकट गोवर उपाय हणून एका िशयन मंयाने िशयन देशात खुया
यापाराच े तव िवकारल े. सव कारया यापारावरील जकाती र करयात आया .
िशयान े सरहवर असणाया २८ संथाना ंशी यापारी , आिथक वाटाघाटी कन खुया
यापाराच े तव यांनाही िवकारायला लावल े. यामुळे आिथक ीने का होईना या २८
संथाना ंमये ऐय िनमाण झाले. सभासद संथान े वगळता इतर देशांशी जर यापार
केला तर आयात -िनयातीवर जकात वीकारली जात असे. हे जकात उपन सव सभासद
संथानामय े िविश माणात वाटल े जात असे. हे काय करणारी संघटना हणज ेच जकात munotes.in

Page 124

124 संघटना िकंवा झॉिलफेरन होय. िशयाया नेतृवाखाली इ.स. १८४२ मये सव जकात
संघटना एक आया आिण यापाराया सोयीसाठी या संघटना ंनी देशभरातील सव
िठकाण े जोडली जातील असे रते, लोहमाग , कालव े बांधले. या संघटना ंचा हेतू आिथक
असयान े ऑियाला यापास ून काहीही धोका नाही हणून मेटिनकने या जकात
संघटना ंकडे पूणपणे दुल केलेले होते. असे असल े तरी या जकात संघटना ंया कायामुळे
जमनीया एककरणास िनित अनुकूल अशी परिथती िनमाण झाली.

४) इ.स. १८३० आिण १८४८ या रावादी चळवळी :
इ.स. १८३० मये ासमय े झालेया ांतीचे पडसाद संपूण युरोपमय े
उमटल े आिण सव रावादी चळवळना वेग आला. जमनीतही या काळात रावादी
चळवळचा उेक झाला. बतिवक , हॅनोहर , सॅसनी या जमन सथाना ंत उठाव होऊन
घटनामक राजवटीची मागणी केली गेली. साधारी राजांनीही जनतेचा असंतोष
शमवयासाठी जनतेला काही अिधकार देऊ केलेही, परंतु मेटिनकया अयायी ,
दडपशाहीया धोरणाम ुळे सव रायातील घटनामक चळवळी संपुात आया .

इ.स. १८४० मये िशयात ेडरक िवयम चौथा याने जनतेला काही अिधकार
बहाल केले. इ.स. १८४७ ेडरक िवयम चौथा याने सव जमन संथाना ंया ितिनधीना
बोलाव ून 'ाितिनिधक परषद ' भरवली . या परषद ेला जमलेया ितिनधीनी घटनामक
रायपतीचा पुरकार तर केलाच; परंतु याचबरोबर 'कालसबॅड' चे अयायी कायद े र
करयाची मागणी केली. धािमक सिहण ुता, लेखन, भाषण -वातंय, सामािजक समता ,
लकरी सुधारणा अशा अनेक मागया मांडया गेया. या परषद ेला चंड यश िमळून
अनेक जमन संथांनांमये घटनामक रायपतीचा वीकार केला गेला. ेडरक िवयम
चौथा हा खरे तर घटनामक शासन देयास राजी नहता . पण जनमताप ुढे याने अखेर
आपला िनणय बदलला . तो जमन संथाना ंचे नेतृव िवकारयासाठी तयार झाला.

५) ँ।कफट पालमट (मे १८४८ ते जून १८४९ ) :
इ.स. १८४८ मये ासमय े पुहा ांती होऊन तेथे जासाक राजवट सु
झाली. या ांतीचे लोण युरोपात सवच पोहोचल े. ऑियातही ांती पोहोचली आिण
मेटिनकची राजवट उवत झाली. यापुढे जनमत दडपता येणार नाही याची जाणीव
युरोिपयन रायकया ना झाली.

िशयाचा राजा ेडरक िवयम चौथा याने राीय संसद थापन करयासाठी मे
१८४८ रोजी ँ।कफट येथे जमन संथानाया ितिनधची परषद बोलावली . या परषद ेस
जनतेया सव थरांतून आलेले िविवध राया ंचे सुमारे ५५० ितिनधी उपिथत होते. या
परषद ेत जम एककरणावर बरीच चचा झाली. ऑिया सोडून इतर सव संथान े ही
एककरणाचा िहरीरन े पुरकार करणारी होती. या परषद ेने िगृही पालमटची थापना
कन संयु जमनीचे राय थापन केले. ेडरक िवयम चौथा याने संयु जमनीचे
राजपद वीकाराव े असे परषद ेने ठरवल े. परंतु ेडरक िवयम चौथा याने राजपद
नाकारल े आिण ँ।कफट परषद ेवर बिहकार टाकला . येथेच ँ।कफट परषद ेचे
एककरणाच े यन अपयशी ठरले. munotes.in

Page 125

125 वातिवक ेडरक िवयम चौथा याला जमनीचे राजपद हवे होते आिण असे
असूनही ते राजपद िमळत असतानाही याने नाकारल े. कारण (१) पालमटने िदलेला
राजम ुकुट वीकारयास ईरद राजस ेला संकोच होईल असे यास वाटत होते. (२)
संसदीय रायपतीिवषयी याया मनात आकस होता. (३) जमन रायाचा मुकुट
वीकान ऑियाशी वैर िवकारयाची याची तयारी नहती . या कारणा ंनी याने
राजपद नाकारल े. जून १८४९ ला ँ।कफट परषद बरखात केली. या परषद ेने जमनांना
दोन गोची जाणीव झाली. एक संसदीय पतीन े एककरण कधी साय होणार नाही. दोन
ऑियाचा िवरोध मोडयािशवाय एककरण होणे शय नाही.

६) एरफोट पालमट (इ.स. माच १८५० ) :
ेडरक िवयम चौथा याला संयु जमनी हवा होता. पण राजस ेवर कोणयाही
मयादा येणे याला माय नहत े. संथाना ंनाही ेडरक िवयमच े नेतृव माय होते, पण
संथािनका ंना आपल े अिधकार गमवायच े नहत े. ेडरक िवयमन े संयु जमनीया
थापन ेसाठी हॅिनहर , सॅसनी , वुटबग, बहेरया या संथाना ंशी संपक साधला . रॅडो
िवझ या िशय धानान े ऑिया वगळून नया संयु जमनीची रायघटना तयार केली.
ेडरक िवयम चौथा याने इ.स. माच १८५० मये एरफाट येथे पालमट बोलावल े. परंतु
ऑियाचया दडपणान े परषद ेचा हेतूच बारगळला.

आता संयु जमनी िनमाण करायचा असेल तर ऑियाला मागातून बाजूला
काढला पािहज े आिण ते काम फ िशवाय क शकतो याची जाणीव जमन संथाना ंना
झाली.

७) िशयाच े नेतृव :
सव जमन संथाना ंमये िशयाच े महव अनयसाधारण होते. पुरोगामी
आचारिवचार आिण सुधारणा राबवयाम ुळे िशयाच े महव आणखीनच वाढल े होते.
िशयान े लकरी आिण शैिणक बदल घडवून बळता वाढवली . या सगया पुरोगामी
िवचारा ंपुढे ितगामी ऑिया अगदीच खुजा वाटत असयान े संथाना ंही िशयाच े नेतृव
माय केले.

आपली गती तपासा :

१) जमन एककरणाची पाभूमी प करा.








munotes.in

Page 126

126 ८.७.३ जमनीचे एककरणा तील िविवध टपे :
इ.स. १८५७ मये ेडरक िवयम चौथा याचा बुिंश झायान े याचा भाऊ
िवयम पिहला रायाचा सूधार बनला . इ.स. १८६१ मये ेडरक िवयम चौथा याया
मृयूनंतर िवयम पिहला गादीवर बसला . जमन एककरणािवषयी यास आथा होती.
जमन एककरणात ऑिया हाच मुय अडथ ळा असून युानेच हा अडथ ळा बाजूला
करता येईल. असे याचे मत होते. राजपदावर येताच याने एककरणाया िदशेने पावल े
टाकायला सुवात केली. याने िशयाच े लकरी बल वाढवायला सुवात केली. परंतु
याला िशयन लँडटॅग या सभेने िवरोध करायला सुवात केली. यामुळे िवयम आिण
लँडटॅक सभा यांयात सतत खटके उडू लागल े. या संघषातून याला माग दाखवला तो
िस ऑटो हान िबमाक ने.

१) िबमाक चे धोरण आिण एककरणास ारंभ :
मुयमंी होताच िबमाक ने एककरणाया िदशेने पावल े टाकायला सुवात
केली. याने िशयाला बळ बनवयास सुवात केली. ांितकारी सुधारणा ंचा कायम
हाती घेतला. िशयास लकरसज करया स सुवात केली. लोकितिनधचा सव िवरोध
धायावर बसवून लकरी सुधारणा याने सु केया. युािशवाय कोणताही सुटत
नाही असे िबमाक चे मत होते. पालमटमधील पिहयाच भाषणात िबमाक हणतो ,
िशयान े आजवर कयाणाया अनेक संधी दवडया , आता तसे करता काम नये. िहएना
परषद ेने ठरवल ेया सरही िशयास तारयास योय नाहीत . हणून िशयान े लकरी बळ
वाढवल े पािहज े. कारण मोठमोठ ्या भाषणा ंनी अथवा मतैयान े सुटत नाहीत तर ते
फ तलवारीया धारेने आिण रपातान े सुटतात . जमन एककरण केवळ यु आिण
रपात या मागानेच होईल अशी याला खाी होती. यासाठी याने कणखर माग
िवकारला आिण एककरण साय कन दाखवल े. तसेच जमनीला याने एक बलाढ्य
राही बनवल े.

२) डेमाकशी यु (इ.स. १८६४ ) :
मुयमंी झायान ंतर िबमाक ने िशयाची लकरी िसता तर मोठ्या माणात
केलेली होती. वाढल ेले लकरी सामय अजमाव ून पाहणे आिण एककरणास सुवात
करणे, यासाठी िबमाक ने एककरणाया टयातील पिहल े पाऊल टाकल े. ते पिहल े
पाऊल हणज े डेमाकशी यु होय. कारण िबमाक या मते यु हा कोणया ही िठकाणी
पोहोचयाचा जवळचा माग होता.

जमन रायस ंघात ेिवग आिण होलिटन नावाची दोन संथान े होती.
डेमाकशी या दोनही संथाना ंचा राजकय ्या अितशय िनकटचा संबंध होता.
ेिवगमय े िनमे लोक जमन तर िनमे डॅिनश होते तर होलिटनमय े बहसंय जमन
लोक होते. िहएना परषद ेने हे जमन भािषक देश डेमाकया राजाया िनगराणीखाली
आणल े. इ.स. १८४८ मये हे ांत डेमाकला जोडयाचा यन केला गेला; परंतु या
ांतातील जमनांनी ांितकारी चळवळी केयानंतर डेमाकचा राजा ेडरक सातवा याने
हे परगण े डेमाकला जोडल े जाणार नाहीत असे आासन िदले. इ.स. १८६३ मये राजा
ेडरक सातवा याया मृयूनंतर िान नववा डेमाकचा राजा झाला आिण याने munotes.in

Page 127

127ेिवव व होलिटन डेमाकला जोडल े. िबमाक ने या संधीचा फायदा उठवायच े ठरवल े.
परंतु येथेही िबमाक ने मुसेिगरीच े राजकारण साधल े. ऑियाला होलिटन देयाचे
आासन िदले आिण आपया पात ओढून घेतले. ऑिया खरे तर िशयाचा शू परंतु
िबमाक या मुसेिगरीन े ऑियाला िशयाया बाजूने युात उतरवल े. ऑिया व
िशयाया संयु फौजांनी डेमाकचा पराभव केला. ऑियाला होलिटन िदले.
िशयाला ेिवग िमळाले आिण एककरणाचा एक टपा पूण झाला.

३) िबमाक चे ऑियािवच े धोरण व ऑियाशी यु (इ.स. १८६६ ) :
जमन एककरणात एकमेव अडथ ळा ऑिया आहे आिण ऑियाशी यु अटळ
आहे याची जाणीव िबमाक ला होती. ऑिया ही एक बडी सा होती आिण या युात
ऑियाया बाजूने युरोिपयन राे उतरयाची शयता होती. यासाठी कूटनीतीचा वापर
कन िबमाक ने थम ऑियाला एकाक पाडयासाठी यन सु केले. िहएना
परषद ेने रिशयाला पोलंड िमळाले होते. रिशयन दडपशाही िव पोलंडमय े बंड सु
झाले. संभाय ऑियािवया युात रिशयाची मदत िमळवयासाठी िशयन जनमत
पोलंडया जनतेया बाजूने असतानाही िबमाक ने रिशयाला मदत केली आिण पोलीस बंड
दडपल े गेले. यातून रिशयाला िबमाक ने आपया बाजूस वळवले. ऑियािव यु
झायास ासला तटथ ठेवयासाठी याने ितसया नेपोिलयनशी इ.स. १८६५ मये
बॅरीझ येथे बोलण े केले. नेपोिलयनचा समज असा झाला क तटथत ेचे बीस हणून
बेिजयम , लझ बगचा भाग िमळतील. परंतु िबमाक ने नेपोिलयनला कोणत ेही आासन
िदले नाही. उलट इटलीला ऑियाकड ून हेनेिशया िमळायास नेपोिलयनन े यास
मायता ावी असे वचन िबमाक ने यायाकड ून घेतले. इटलीलाही एककरणात
ऑियाच शू होता. हणून इटलीशी गु करार केला. इटलीन े जर िशया व ऑिया
यांचे ३ मिहयात यु झाले तर ऑियाया तायातील हेनेिशया ांत यांना देयाया
मोबदयात इटलीन े िशयाला ऑियािव मदत करायची .

िबमाक ने ऑियाला नमवयाची तयारी पूण केली होती. आता यु बाक होते.
कुरापत शोधयातही िबमाक ने वेळ घालवला नाही. ऑिया होलिटनमय े नवे
िनमाण करत आहे असा आरोप याने केला. हेच ताकािलक कारण िचघळले आिण
ऑो-िशयन यु इ.स. १८६६ मये सु झाले. ऑियाया बाजूने हंनोहर ,
संवसनी , बहेरया, बटुबग इ. जमन संथान े असूनही िशयाया िबमाक ने कन
घेतलेया तयारीन े अपका ळात िशयान े हे यु िजंकले. बोहेिमया संथानातील सॅडोवा
येथील लढाईत ३ जुलै १८६६ रोजी ऑियाचा चंड पराभव झाला. अखेर २३ ऑगट
१८६६ मये ेग येथे तह होऊन यु संपले.

४) ँको-िशयन यु आिण एककरणाची पूणता (इ.स. १८७० -७१) :
िशयाची वाढती ताकद पाहन युरोपचा सामतोल िबघडला असे लुई
नेपोिलयनला वाटू लागल े. िशयान े आपयाला तटथ ठेवून ेगया तहाने काहीही िदले
नाही, याचे शयही नेपोिलयनया मनात होतेच. नेपोिलयनन े तटथत ेसाठीच े बीस
हणून ासला हाइनचा भाग िमळावा हणून िबमाक कडे मागणी केली. एककरणासाठी
हाईनचा हा भाग उपयु असयान े तो देयास िबमाक ने नकार िदला. यानंतर munotes.in

Page 128

128 नेपोिलयनन े च भािषक अिधक असल ेला बेिजयम िजंकयास िशयाची मदत
मािगतली ; परंतु िबमाक ने पुहा नकार िदला. यातून दिण ेकडची काही संथान े जी
िबमाक िवरोधी ती बहेरया, बुटबग देखील िबमाक या बाजूला वळली.

अ) पेनया गादीचा :
इ.स. १८७० मये पेनमय े लकरी उठाव झाला व राणी पळून गेली. यामुळे
गादी रकामी झाली. या गादीवर िशयन राजाचा नातेवाईक िलओपोड याने गादीवर बसू
नये असा ासने आह धरला . िशयना ंचे बळ वाढू नये ही भावना यामाग े होती. ासने
असे आासन िशयाला मािगतल े क, यापुढे केहाही िशया पेनया गादीवर नातेवाईक
बसवणार नाहीत . यातून युमय वातावरणाची िनिमती िबमाक ने पाठवल ेया संिदध,
थ तारेतून झाली व यु सु झाले. िबमाक ने तार अशी पाठवली क, च जनतेला
असे वाटाव े क िशयन राजान े च विकलाचा अपमान केला आहे आिण िशयन जनतेला
असे वाटाव े क च विकलान े िशयन (जमन) राजाचा अपमान केला आहे. ही तार िस
होताच च जनतेने लुई नेपोिलयनला िशयािव यु सु करायला लावल े, तर
जमनीत राजाचा अपमान धुवून काढयासाठी उर व दिण जमन संथान े एक झाली
आिण एककरण पूण झाले.

ब) ँको-िशयन यु :
िबमाक ने युने ासला एकटे पाडल े आिण इ.स. १८७० मये ासनेच
िशयावर यु लादल े असा कांगावा केला. ासला युरोिपयन राापास ूनही बाजूला
ठेवले आिण दुसया बाजूने नेहमीची िवरोधक असणारी उरेकडील संथान ेही आपया
बाजूस वळवून िबमाक ने तीही मदत ासला िमळू िदली नाही. परणामी ासचा पराभव
झाला. २८ जानेवारी १८७१ रोजी पॅरसमय े जेहा िशयन फौजा पोहोचया तेहा
ितसया जासाकान े पराभव माय केला आिण ँकफट येथे तह कन यु संपले.
तहातील तरतुदी पुढीलमाण े -

१) आस ेस, लॉरेस िशयास िमळाले.
२) ासने २० कोटी ँस युखंडणी िशयाला ावी.
३) िशयन फौजा वाजत गाजत पॅरसमय े गेयाने दिण ेकडील संथान े, िबमाक या
अंदाजान ुसार वत:हन एककरणात सामील झाली.

७) एककरण पूण :
ँको-िशयन यु सु असतानाच उर जमन रायस ंघ व दिण ेकडील
संथान े यांची बैठक भरली व एककरण पूण झाले. हसायया राजवाड ्यात िवयमला
जमन सट ही पदवी बहाल केली गेली. अशाकार े िबमाक ने आपया मुसीपणान े
जमनीचे एककरण घडवून आणल े. पुढे िबमाक ने जमनीला युरोपातील एक बडी सा
हणून नावापास आणल े. या रावादी भावन ेतून जमनीची िनिमती झाली होती याच
रावादान े िबमाक नंतर जहाल वप धारण केले आिण यामुळे जगाला दोन जागितक
महायुांना तड ावे लागल े.

munotes.in

Page 129

129
आपली गती तपासा :
१) जमन एककरणातील िविवध टपे सांगा.







८.८ सारांश

मयुयुगात इटलीया एककरणाची िया सु झाली. जोसेफ मॅिझनी,
गॅरबािड काऊंट काहर यांचे महवाच े योगदान आहे. यांया यनाम ुळे इटालीचा एक
रा हणून उदय झाला व पुढया काळात आंतरराीय राजकारणामय े इटालीन े आपल े
वत:चे एक थान िनमाण केले.

रोमन सायाच े िवघटन होऊन अनेक छोटी मोठी राे उदयास आली. जमन
भाषा, वंश एक करयाच े यन सु झाले. परंतु यामय े अनेक अडचणी िनमाण झाया .
िशयाया नेतृवाखाली जमनीचे एककरण पूण झाले. िबमाक ने जमनीमय े अनेक
सुधारणा कन सामय शाली जमन बनिवयाचा यन केला. याच माण े युरोपमय े
सहभाग घेऊन राजकारणात वत:चे वचव िनमाण केले. यांया गुंतागुंतीया करार
पतीम ुळे जागितक , पिहल े महायु घडुन आले.

८.९

१) इटालीया एककरणातील मुख टपे प करा.
२) इटलीया एककरणातील काऊंट काहर, गॅरबािड व जोसेफ मॅिझनीया योगदानाच े
मूयमापन करा.
३) जमनीया एककरणाची पाभूमी सांगा.
४) जमनीचे िशयाया नेतृवाखा ली एककरण पूण झाले भाय करा.






munotes.in

Page 130

130 ९

आिशया तील सायवाद

घटक रचना :

९.० उिे
९.१ तावना
९.२ सायवाद
९.३ चीनमधील सायिवतार
९.४ जपानचा साय िवतार
९.५ सारांश
९.६

९.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) सायवादाचा अथ समजाव ून देणे.
२) सायवादाया कारणािवषयी मािहती उपलध कन देणे.
३) चीनमय े पाामाया ंचा वेशािवषयी मािहती देणे.
४) अफू युाची कारण े - वप - परणामा ंची चचा करणे.
५) तायिप ंग बंडािवषयी मािहती देणे.
६) जपानमय े युरोिपयना ंचा वेश आिण यांचे करार यािवषयी मािहती देणे.
७) जपान -चीन, जपान रिशया युाची कारण े, वप , परणाम याची मािहती सांगणे.
८) जपान -इंलंड करारािवषयी तपशीलवार घटना प कन देणे.
९) आिका खंडाया िवभाजनाची मािहती घेणे.

९.१ तावना

सायवादाला ारंभ १५ या शतकात झाला आिण १६ या शतकाया ारंभी
आधुिनक सायवादाला सुवात झाली. गत राांनी अगत राावर आपल े राजकय ,
वांिशक, धािमक, सांकृितक वचव िनमाण कन िपळवणूक केली. सायवादाया
उदयाची िविवध कारण े आहेत. आधुिनक सायवादाची तंे व पती वेगवेगळी आहेत. munotes.in

Page 131

131 याचमाण े सायवादाच े वपही वेगवेगळे आहे. आिका खंडाचे थम वसाहतवाा ंनी
िवभाजन केले यामय े इंलंड, ास, पेन, जमनी इ. मुख राे होती. आिकेया
वेगवेगया भागांमये आपया वसाहती थापन केया. आिकेमाण ेच आिशया खंडात
िहंदुथान आिण चीनमय े साय िवतार केला. ारंभी इंलंड, ास, जमनी या
राांया नंतर जपान , अमेरका यांनी सायवाद पधत भाग घेतला. सायवादाच े
फायद े व तोटेही झाले यािशवाय सायवादाचा युरोपवरही परणाम मोठ्या माणात
झाला.

९.२ साायवाद

१६ या शतकाया सुवातीस आधुिनक सायवाद व वसाहतवाद याची
सुवात झाली. १५ या शतकाया अखेर पेन, पोतुगाल, इंलंड इ. जगाया इतर देशांत
जलमागा ारे आपया वसाहती थापन केया. यापार वाढवून तो देश िनयंणाखाली
आणला यामय े भांडवल गुंतवले. कचा व पका मालासाठी हकाची बाजारप ेठ िनमाण
केली. याबरोबर वाढया लोकस ंयेचा ही सोडवला .

आधुिनक सायवाद :
सायवाद हणज े गत देशाने अगत देशांवर आपल े वचव थािपत करणे,
एवढेच नहे तर िभन वंश, भाषा, धम, संकृती इ. बाबतीत वचव िनमाण
करणे.औोिगक ांतीनंतर आिथक आशय पुढे आयान े यालाच आिथक सायवाद /
आधुिनक सायवाद असे हणतात .

९.२.१ आधुिनक साय वादाया उदयाची कारण े :
१) कया मालाची गरज :
औोिगक ांतीमुळे गतीया नया कपना िनमाण झाया . कारखायासाठी
अनेक कारया मूलया ंची व कचा मालाची गरज होती. याचे माण देशात कमी
असयान े ते ा करयासाठी नया देशांची / वसाहत ची गरज िनमाण झाली.

२) पया मालासाठी बाजारप ेठांची गरज :
औोिगक ांतीने उपन वाढल े, परंतु उपािदत मालाची िव होऊनही देशात
माल िशलक राहात असे. तेहा पया मालाया िवसाठी नवीन बाजारप ेठेची गरज
िनमाण झाली. बाजारप ेठेवर वचव िनमाण करयासाठी राजकय वचव असल ेया
वसाहतची गरज िनमाण झाली.

३) वाढती लोकस ंया व अनधायाची समया :
युरोिपयन राांमये लोकस ंयेची चंड वाढ झाली. तसेच उोगध ंावर ल
कित झायान े शेतीकड े दुल झाले. परणामी अनधायाचा तुटवडा िनमाण झाला.
अनधायवाढीसाठी , ाीसाठी आिण वाढया लोकस ंयेचा सोडिवयासाठी नया
देशाची गरज िनमाण झाली. munotes.in

Page 132

132 ४) दळणवळणाया यवथा :
भौगोिलक शोधाम ुळे दूरया देशांकडे जायाच े माग लोकांना मािहत झाले.
यामुळे यापार वाढला . वैािनक व औोिगक गतीम ुळे दळणवळण व संपक या ेात
अनेक सुधारणा घडून आया . आगगाड ्या, आगबोटी व िवमान या साधना ंमुळे मालाची व
माणसाची वाहतूक जलद होऊ लागली . दूरया देशात संदेश व सैय पाठवून यावर
िनयंण ठेवणे अिधक सुलभ झाले.

५) आिथ क भरभराट :
यापार आिण संपीाीसाठी युरोिपयन देशांनी आपल े ल वसाहतकड े
वळवले. आिका, अमेरका हे राजकय ्या दूर होते; परंतु या देशात खिनज संपी
मोठ्या माणात होती. सोने, चांदी, िहरे, कोळसा, तेल इ. नैसिगक साधनसामी मोठ्या
माणात होते. या देशात वसाहत थापन कन संपीच े मालक बनून ीमंत होणे या
हेतूने वसाहत िमळवयाचा यन सु झाला.

६) धमसार करणे :
मागासल ेया वसाहतीत सुधारणा करणे हे आकत य तर येशूचा संदेश रानटी
लोकांपयत पोचवण े हे आपल े परमकत य आहे असे मानत असे. िाती धम हा सवे
असून तो मानवाला मु देऊ शकतो अशी धारणा होती. यातून आपला धम, संकृतीचा
सार करावा या हेतूने नया देशाची गरज होती.

७) खर रावादाची भावना :
च राया ंतीपास ून रावादाची भावना वाढू लागली . औोिगक गतीमुळे
यात वाढ झाली. आपया ेवाची व सामया चे दशन करयाची संधी ा
करयासाठी सायवादाचा माग िवकारला . रावादी नेते, लेखक, िवचारव ंत, पकार
इ. सायवादाला उेजन िदले. आपया देशाची िता , कत वाढवयाचया हेतूने
साय िवताराच े धोरण िवकारल े.

८) आरमारी सेची वाढ :
आिका खंडातील व अित पूवकडील देशातील अनेक भागांचा व बंदरांचा िवकास
झायान े आरमारी के थापन करयात आली. यापार , उोगध ंदे, वसाहत यांची वाढ व
संरण यासाठी आरमाराची गरज िनमाण होऊन याआधार े वसाहतवादाच े धोरण राबवल े.

९) पाया ंची वभाव वैिश्ये :
युरोिपयन लोक धाडसी , िजास ू आिण महवाका ंी होते. अात देशांचे
संशोधन कन तेथे वचव िनमाण करयासाठी आवयक असणारी संशोधक वृी,
धाडस , पराम यांयामय े होता. या वभाव वैिश्यांमुळेच सायवादाच े धोरण
आखल े.
munotes.in

Page 133

133 १०) नवोिदत राांची भूक :
१५ या शतकापास ून सायिवताराला ारंभ झाला. याचा इंलंडला फायदा
झाला. १९ या शतकात अनेक राे उदयाला आली . यांची महवाका ंा होती क
जागेया वाटणीत आपणाला िहसा िमळावा, यातूनच पधा सु झाली.

आपली गती तपासा :

१) सायवादाची कारण े सांगा.







९.३ चीनमधील साायिवतार

१९ या शतकात आिशया खंडात पािमाय राांनी आपला सायिवतार
मोठ्या माणात केला. या सायािवता राला चीन, भारत, जपान इ. राे बळी पडले.
इंलंडने चीनमय े अफूचा यापार सु केला. यामुळे चीनची अथयवथा पूणपणे
ढासळली. यामुळे इ.स. १८४२ -६० या काळात चीनमय े दोन अफूची युे झाली. या
युांत चीनचा पराभव झाला. हा अपमान मांचू राजवटीम ुळे झाला यामुळे चीनमय े
तायिप ंग बंड, बॉसर बंड झाले. चीनचा दुबलतेचा फायदा घेऊन जपानन ेही चीनमय े
िवतारवादी धोरणाचा वीकार केला. यामुळे चीन-जपान यु झाले. चीनमय े
सुधारणावादी गटाने १०० िदवसा ंया सुधारणा हा कायम राबवला . यामुळे चीनमय े
रावा द िनमाण झाला.

९.३.१ पिहल े अफूचे यु इ.स. १८३९ -१८४२ :
िचनी समाज आपली संकृती इतरांपेा े आिण पुरातन संकृतीचा अिभमान
बाळगणारा होता. चीनचा बा जगाशी संबंधही नहता . यामुळे यांयात ेवाची भावना
िनमाण झाली. चीनच े पााया ंशी यापारी व सांकृितक संबंध मयय ुगीन कालान ंतर
नयान े सु झाले. पोतुगीजांनी इ.स. १५७६ , पॅिनशांनी इ.स. १५९८ , डचांनी इ.स.
१६२२ , इंजांनी इ.स. १६३५ , रिशया ंनी इ.स. १६५१ , अमेरकना ंनी इ.स. १७८४
मये चीनबरोबर यापार सु केला. युरोिपयना ंनी संघटनेमाफत यापार करावा यासाठी
कोहाँग यापारी संघटना इ.स. १७५२ मये मांचू राजान े थापन केले. या संघटनेचे काय
हणज े - पािमाय यापारी आिण िचनी रायकत व शासक यांयात मयथी करणे,
आयात -िनयातीवर िनयंण ठेवणे व कराच े माण ठरवण े. चीनया अंतगत भागात
संघटनेया परवानगीिशवाय वेश क नये. munotes.in

Page 134

134 अ) पिहया अफूया युाची कारण े :
१) अफूचा यापार आिण चीन :
चीनन े सव राांया बरोबर अनुकूल यापारी धोरण ठेवले होते. कारण चीन
वयंपूण असून चीनमध ून रेशीम, भांडी, चहा याची िनयात होत होती. आयात केली जात
नसे. चीनमय े यापार करावयाचा असयास राजान े नेमलेया किमशनया परवानगीन े
यापार करावा लागत असे. इंलंडया अफू धोरणाम ुळे चीनमय े युास अनुकूल
परिथती िनमाण झाली ती पुढीलमाण े -

चीनमय े अफूचा वेश आिण यापारवाढ : चीनमय े तांग घरायाचया राजवटीपास ून
औषधोपचारासाठी अफूचा यापार होत असे. १७ या शतकापास ून अफून पाईपमध ून
ओढयाची पत ढ झाली. ििटशांमाफत भारतात ून अफूची िनयात होऊ लागली . १९
या शतकात अफूचा यापार मोठ्या माणात वाढला . तो पुढीलमाण े िदसून येतो. १८ या
शतकात - ७५ िकलोया १ हजार पेट्या, इ.स. १८१० मये ४५०० पेट्या. इ.स.
१८३० मये १६,००० पेट्या. इ.स. १८३९ मये २०,००० पेट्या. एका बा◌ॅसमय े
१३३ पॏड अफू असे. अफूया वाढया यापाराम ुळे चीनमधील चांदीचा साठा कमी होऊ
लागला .

अफू युाची परिथती : कँटोन शहराचा किमशनवर लीन याने अफू साठे ज करयाच े
आदेश िदले. पािमाया ंया वसाहतीचा पाणीप ुरवठा, अनप ुरवठा बंद केला. इंज कान
इिलपट याने सव साठा िदला. लीनन े २०,००० पेटारे समुात फेकून िदले. िचनी ामवासी
याचा खून झायान े गधळ झाला. इ.स. १८४० मये इंलंडनी १६ जहाज े व १००
सैिनक चीनमय े पाठवल े. यामुळे संघष सु झाला आिण पिहल े अफूचे यु इ.स. १८४१
ला सु झाले.

२) इंज यापाया ंची भूिमका :
इंज यापारी अितशय महवाका ंी होते. केवळ यापाराची वृीच यांना
अिभ ेत नसून यापाराची सवचता थान थापन करावी अशी इछा होती. िचनी
सटान े बरोबरीन े व समानान े यवहार करावा अशी इछा यापाया ची होती, यास चीनची
तयारी नहती .

३) चीनची आिथ क परिथती :
िचनी लोक अफूया आहारी गेयामुळे चीनवर आिथक ताण िनमाण झाला. यावर
िनयंण ठेवयासाठी ३ ामािणक , कठोर कतयिन अिधकाया ची नेमणूक कॅटोन येथे
केली. यामुळे संघष अिधकच वाढला .

४) पािमाया ंची समानत ेची मागणी :
चीन वत:ला सवे समजत असे. परंतु अफूया यापाराम ुळे आिथक
परिथती पूण न झाली. १९ या शतकात परिकया ंनी वेश केला. यांना समानत ेची munotes.in

Page 135

135 वागणूक िमळावी असे वाटत होते. पण चीनचा नकार होता. यातून पधा सु झाली आिण
अफूचे यु यामुळे झाले.

५) युाचे ताकािलक कारण :
७ जुलै १८३९ रोजी एका िचनी नािवकाचा मृयू झाला. कॅटोन किमशनर िलन
याने िचनी कायामाण े इिलयट याला अपराधी यला हवाली करा असा आदेश िदला.
परंतु याने नकार िदयान े अफूया युाला ारंभ झाला. िटीशा ंनी ितघाई येथे हला
कन चीनचा पराभव केला. यामुळे िचनी सटान े लीनया ऐवजी िकशान याला अिधकारी
नेमला. सन १८४० -४२ या काळात यु झाले. शेवटी नानिक ंग तहाने युाचा शेवट झाला.

ब) नानिक ंगचा तह :
डी.ई. ओवानया मते, नानिक ंग तहामुळे चीनमय े एक नवे पव िनमाण झाले.
आतापय त झोपी गेलेला चीन जागा झाला आिण वाटाघाटी केया. तहातील तरतुदी :

१) हाँगकाँग बेट चीनने इंजांना कायमच े ावे.
२) ॲमॉय, फुची, िनंगपो, शांघाय, कॅटोन ही शहरे यापाराकरता खुली केली.
३) परकय यापाया ंना वातय , थाियक होयास चीनमय े परवानगी ावी.
४) युखच हणून २१० ल चांदीचे डॉलस इंलंडला ावे.
५) िचनी यापाया चे मेदारीच े हक न करावेत.
६) बेकायद ेशीर यापार थांबवयास ििटशांनी चीनला मदत करावी .
७) आयात -िनयातीवर ५ टके जकात ावी.

आपली गती तपासा :

१) पिहया अफूया युाचे वणन करा.







९.३.२ दुसरे अफूचे यु व याची कारण े - परणाम :
पिहया अफूया युात पााया ंया अयाध ुिनक शाा ंया पुढे चीनचा
पराभव झाला नानिक ंगया तहाने इंजांना िवशेष अिधकार ा झाले होते. चीनवर
यापारी वचव, थुव आिण सा िनमाण करयाचा यन केला. चीनया दुबलतेचा munotes.in

Page 136

136 फायदा घेऊन पााया ंनी चीनवर अनेक अटी लादया . याचा परणाम हणज े इ.स.
१८५६ ते १८६० पयत अफूचे दुसरे यु झाले.

अ) दुसया अफूया युाची कारण े :
१) तह-अंमलबजावणीत चीनची कुचराई :
पिहया अफू युाया वेळी नानगिक ंगचा तह २९ ऑगट १८४२ रोजी
चीनबरो बर झाला. हा तह लकरी सामया ने लादला होता. चीनन े हा तह मनापास ून
वीकारला नहता . यामुळे तहाया अमंलबजावणीत कुचराई केली. यामुळे पािमाया ंना
याचा राग आला आिण यु झाले.

२) चीन मये युरािपयना ंचा भाव :
नानिक ंगया तहानंतर िवशेष अिदकार पािमाय राांनी ा कन घेतले.
चीनमधील भाव युरोिपयन लोकांचा लवकर न करावा , अशी इछा िचनी लोकांची होती,
यामुळे यु झाले.

३) अफूचा चोरटा यापार :
अफूया यापारात ून चंड नफा िमळत होता. यामुळे ते अफूचा यापार बंद
करयास तयार नहत े. चीनची दुबलता पाहन अफूचा चोरटा यापार सु केला. सन
१८५० नंतर या अफूया चोरट्या यापाराम ुळे इंलंड व अमेरका यांना ७ ल पॏड
फायदा झाला. यामुळे चीनन े शय तेथे पााया ंना िवरोध करायला सुवात केली हणून
यु झाले.

४) युरोिपयना ंचे अिधकार हेच चीनच े दु:ख :
िचनी शासनाया दुबलतेचा फायदा घेऊन िवदेशी यापाया नी अिधकाराचा
दुपयोग केला. युरोिपयन अपराया ंसाठी युरोिपयन मॅिज ेट समोर खटला चालत होता.
जर कोणी पािमायान े िचनी लोकांवर अपराध केला तर यास अपराधात ून मु करया त
येत होते. या कारणा ंमुळे िचनी शासन व िचनी जनता नाराज होऊन िवदेशी लोकांना धडा
िशकवयासाठी तयार होती. यामुळे यु झाले.

५) इंज यापाया ंया मागणीला नकार :
कॅटोनमधील चीनचा हाईसरॉ य येह-िमन-िचंग असून तो साहसी होता. इ.स.
१८५४ मये याया कडे यापाया नी काही सवलतची मागणी केली; परंतु याने यास
नकार िदला. या वेळी इंलंड ििमयन युात होते. युानंतर तणावाच े वातावरण िनमाण
झाले. यातुन यु झाले.

६) ताकािलक कारण :
कॅटोन बंदरातील िचनी अिधकाया ंनी लोची एरी नावाया जहाजा वरील १४ पैक
१२ खलाशा ंना चाचेिगरीया संदभात अटक केली. ििटश वािणय दूत हैरी पास यांनी
िचनी शासनाला खलाशा ंया सुटकेची मागणी केली. इंजांया मतान ुसार लोची एरो जहाज munotes.in

Page 137

137हाँगकाँगमय े नदिवयात आले होते. यावर ििटश वज होता. िचनी अिधकाया नी वज
उतरव ून ििटश शासनाचा अपमानक ेला. यामुळे िचनी शासनान े िदलिगरी य करावी व
भिवयका ळात अशा घटना घडणार नाहीत असे आासन ावे. असे ििटश वािणय
अिधक सर जॉन ऊिन ंग याने सांिगतल े.

यािव िचनी अिधकाया ंचे मत असे होते क, एरो जहाजाचा मालक िचनी
असून छापा टाकयाया वेळेस जहाजावर ििटश वज नहता . यावर मोठा वाद झाला.
यामुळे दुसया आंल-िचनी (अफू) युाला सुवात झाली. च कॅथॉिलक िमशनरी
चॅपडील ेन व रोमन कॅथािलक पा यांना इ.स. १८५६ मये िचनी पोिलसा ंनी अटक केली.
यांना मृयुदंडाची िशा िदली यामुळे ासला राग होता. ते इंजांना सामील झाले. इ.स.
१८५६ मये िचनी नागरका ंनी ििटश वसाहत कॅटोनवर हला कन तायात घेतले.
िटएटीन येथे चीनचा या युात पराभव झाला यायाबरोबर तह केला. कॅ

ब) िटएटीनचा तह (२६ जून१८५८) :
१) चीन-िटन राांत संबंध थापन करावेत
२) चीनची ११ बंदरे यापारासाठी नयान े खुली करावीत .
३) जकातदर ५ टके असावा .
४) िमशनया ना चीनमय े कोठेही, केहाही धमसार व धमातर करयाची परवानगी ावी.
५) ििटश जहाजा ंना सव बंदरांत मुार असाव े.
६) अफूया यापाराला मायता ावी.
७) पेिकंग दरबारात एक ििटश रेिसडट मंी नेमला जावा.
८) यांग-से-यांग खोरे यापारासाठी खुले करावे.
९) ििटश नागरका ंना ििटश कायामाण े यायदान करयास मायता ावी.

९.३.३ ताईिप ंग (तायिपंग) बंड इ.स. १८५० -१८६४ :
इ.स. १८५० ते ६४ या काळात तायिप ंग बंडाला अितशय महवाच े थान होते.
बंडामुळे मांचू सा कमकुवत बनली . ारंभीया काळात बंडाला पााया ंनी पािठंबा िदला.
यामुळे चीनमधील बराच देश तायात घेऊन नानिक ंग ही आपली राजधानी बनवली .
इ.स. १८५३ मये तायिप ंग-ित-एन-कुओ (वगय शांततेचे राय) थापन केले.
पािमाया ंया मदतीन े माचू सेने बंडाचा िबमोड केला. या बंडाला चीनया इितहासात
अितशय महवाच े थान आहे.

अ) तायिप ंग बंडाची कारण े :
१) मांचू सेिव असंतोष :
इ.स. १८४२ नंतर मांचू राजवटीवर परिकया ंचा भाव वाढत होता. अफूया
युामुळे अनेक यापारी सवलती िदया . यामुळे देशाचे वैभव, थैय, आिथक समृी न munotes.in

Page 138

138 झाली व या सवाना मांचू जबाबदार आहेत अशी भावना झाली. हे जुलमी, ाचारी शासन
बदलयाची गरज आहे. यामुळे मांचू सेिव असंतोष िनमाण झाला.

२) आिथ क ेातील दैयावथा :
अफूया युाने आिथक परिथती खालावली होती. याबरोबरच मानहानी
वीकान तह व यु खचाचा चंड बोजा िवकारला होता. चीनमय े दुकाळ, महापूर
यामुळे शेतीचे उपन घटले यामुळे चीनची िबकट परिथती झाली. सवसामाया ंना
जीवन जगणे अशय झाले. अकाय म शासनाबल चीड िनमाण झाली. उपन वाढल े
यापेा जादा लोकस ंयेत वाढ झाली. ीमंतांकडून कर घेतला जात नसे, फ
गरीबांकडून कर गोळा केला जात असे. यामुळे यांनी जिमनी िवकून कर िदला. ीमंत
अिधक ीमंत झाले.

३) सुिशित वग बेकार :
वाढया लोकस ंयेबरोबर बेकारी वाढली . नोकया नसयान े अनेक समया
िनमाण झाया . शासनाचा खच अमाप वाढला . दुकाळ, महापूर यामुळे महसूल कमी
झाला. आिथक अडचणीम ुळे शासनाला नोकया देणे अशय झाले. यामुळे असंतु वग
उठावास तयार झाला.

४) सैयात असंतोष :
सैयाची संया मयािदत असूनही यांना वेतन कमी होते. कारण लकरी
अिधकाया कडून सैयाचा वापर वाढवला जात नसे. िकयेक अिधकारी बोगस सैय दाखव ून
पगार वत:च घेत असत . यामुळे उठाव झाला.

५) वांिशक कारण े :
मांचुरयातील मांचूने िमंग राजाचा पराभव कन सा थापन केली. लगेच
शासनातील िमंग अिधकारी बदलून मांचूने अिधकारी नेमले. मांचूने आपला वंश
िटकवयाचा यन केला. अकाय म मांचूिव उठाव कन पुहा िमंग घरायाची
थापना करणे यासाठी उठाव झाला.

ब) तायिप ंग बंडाची सुवात :
१) तायिप ंग बंडाचा उेश :
शेतकया चे आिथक शोषण होत असयान े शासनात सुधारणा कन जनतेया
आिथक परिथतीचा थर उंचावण े. मांचू सायाचा अत कन एक वाय सरकारची
थापना करणे. आिथक व सामािजक वपात बदल कन नवा समाज िनमाण करणे
असा उेश होता.

२) तायिप ंग बंडाची सुवात व गती :
तायिप ंग बंडाची सुवात वांगटुंग ांतात झाली. सैयाचे चार िवभाग केले.
सैयाचे नेतृव वत: चुआनकड े होते. १८५० जुलैमये चुआनया नेतृवाखाली उठाव munotes.in

Page 139

139 झाला. वांगटुंगवर ताबा िमळवून पेिकंगकडे सैय पाठवल े. मांचूचा पराभव कन चुआनन े
युगान चौ नावाच े गाव िजंगले आिण तेथेच वगय शांततेचे राय थापन केले.

तायिप ंग सेना िसओ-िचओ-कुई यांया नेतृवाखाली तयार केली. इ.स. १८५२
मये िसओ-िचओ-कुईया नेतृवाखाली उठाव झाला. सैयाचे हाजया ंग, हॅको, बुचांग इ.
शहरे िजंकली. िसआओ शािहब फौजांशी लढताना तो ठार झाला. यायान ंतर नेतृव यांग-
िसअ-िचंग यांयाकड े आले. याने नानिक ंग िजंकले व वगय शांततेचे राय याची
राजधानी हणून जाहीर केले. पााया ंनी तायिपंगला मदत केली.
आपण येशू िताच े धाकड े बंधू आहोत , असे हंगने सांिगतयान े पााया ंनी
आपला पािठंबा तायिप ंग बंडाऐवजी मांचू राजवटीला िदला. हंगने वत:चा रायािभष ेक
करवून घेतला आिण वत: िवलासी जीवन जगयात दंग झाला.

क) तायिप ंग बंडाचा शेवट :
तायिपंग शासनयवथ ेत अंतगत यादवी , ाचार हे सु झाले. लोकांना मोठ्या
माणात आासन े िदली, परंतु यांची पूतता केली नाही. मांचू सेनापती लग-कुओ-फांन
याने परकया ंची मदत घेऊन जून १८६४ मये नानिक ंग येथे बंडाचा पराभव केला. इ.स.
१८६६ मये हगने िवष ाशन कन आमहया केली आिण बंडाचा शेवट झाला.

आपली गती तपासा :
१) तायिप ंग बंडाची मािहती सांगा.







९.४ जपानचा सााय िवतार

जपान देश तीन ते चार बेटांचा समूह असून याला 'उगवया सूयाचा देश' असे
हटल े जाते. जपान वत:ची संकृती, वत:चे ान व वत:चा वंश सवे आहे असे
मानणारा होता. जपानचा बा देशांशी संबंध न आयान े यांयात सामािजक ,
सांकृितक, आिथक असा कोणताही िवकास झालेला नहता . दुसया समाजातील य
हणज े रानटी जमाती आहेत. यांयाशी संबंध न ठेवणे हा िवचार यांयात होता. चीन
आिण जपान या देशांची साधारण परिथती सारखीच होती. रायकारभारामय े सा
शोगुणांया हाती होती. याया मायमात ून देशाचा सव कारभार चालत असे. राजा िकंवा
सट हा केवळ नामधारी असे. इ.स. १८५३ मये अमेरकेचा लकरी अिधकारी पेरी हा
जपानया िकनारी आला असताना याने थम शोगुण यायाशी संबंध जोडयाचा यन
केला. परंतु याने नकार िदला. आपल े वचव माय करयासाठी पेरीने जपानला एक munotes.in

Page 140

140 वषाची मुदत िदली. यानुसार पेरी इ.स. १८५४ मये १० लकरी बोटसह तो जपानया
िकनारी आला . शेवटी इ.स. १८५४ मये पेरीबरोबर करार केला. यापार व धमसार
करयाची परवानगी घेतली. इ.स. १८५५ मये टाऊन हॅरस हा दुसरा अिधकारी
जपानमय े आला . याने अनेक क सहन कन शोगुणांकडून अनेक सवलती इ.स.
१८६३ मये िमळिवया .

इ.स. १८६५ या दरयान देशामय े गधळ िनमाण झाला. या परिथतीला हे
परकय व शोगुण कारणीभ ूत आहेत अशी लोकांची धारणा झाली. शोगुणांया िवरोधात
लोकमत झाले. पयायाने ८ फेुवारी १८६७ -६८ रोजी शोगुणांनी आपली सव सा १५
वष वयाया राजाकड े िदली. या बदलालाच जपानी इितहासामय े मैजी / मेईजी ांती असे
हणतात . मेईजी ांतीनुसार जपानया परिथतीमय े मोठा बदल घडून आला. राजान े
सामािजक , आिथक, शैिणक सुधारणा मोठ्या माणात केया.
९.४.१ जपानमय े युरोपीयनच े आगमन :
१) अमेरकेचे कामोडोर मॅयू पेरीचे आगमन - ८ जुलै १८५३ :
अमेरकेया अया ंनी इ.स. १८५० मये कामोडोर मॅयू पेरीची िनयु केली.
उेश - इंलंडचे वचव वाढयाप ूव यापारी सवलती ा करणे, पॅिसिफक सागरात
एखाद े बंद असाव े यासाठी सन १८४६ ला पिहली मोही जेस िबडलया नेतृवाखाली
पाठवली होती पण अपयश आले होते. कामोडोर पेरी केप ऑफ गुड होपया जलमागा चे
जपानमय े ८ जुलै १८५३ मये यडोया आखातात आला. डॉटर वेस हा दुभािषक
याया सोबत होता. शोगून याने आपल े दोन अिधकारी भेटीस पाठवल े. पेरीने
राायाच े प सटाकड े िदले. यामय े मैी, शांतता, मु यापार , जहाज फुटून
िकनाया वर आयास खलाशा ंना माणुसकची वागणूक ावी, कोळसा, पाणी भरयाची
परवानगी ावी इ. मागया सादर केया व एक वषाची मुदत िदली. परत अमेरकेत गेला.
पेरी पुहा १३ फेुवारी १८५४ रोजी येडीया आखातात आला . कानागाव येथे ३१ माच
१८५४ रोजी तह झाला. यातील तरतुदी पुढीलमाण े.
१) अमेरकन खलाशा ंना चांगली वागणूक िमळावी.
२) िशमोदा व हाकोदात े बंदरे यापारासाठी खुली करावीत .
३) अमेरकन जहाजा ंना कोळसा, पाणी पुरवयाची यवथा करावी .
४) दोन राांमये शांततेचे संबंध थािपत करावेत.
५) यापारी संघ थािपत करावेत.
६) िशमोड ्याला अमेरकन ितिनधी ठेवावा.

२) युरोिपयन देशाबाह ेर तह :
अमेरकेने जपानच े दरवाज े पािमाय राांसाठी खुले केले. पेरीया नंतर
ििटश , रिशयन , डच यांनी इ.स. १८५६ मये तह कन आपयाला जपानमय े
अिधकार ा कन घेतले. या करारातील तरतूदी पुढीलमाण े.
१) िशमोडा , हाकोदा े, नागासाक येथे कोळसा व इतर आवयक पुरवठा करणे. munotes.in

Page 141

141 २) जपानी अिधकाया या देखरेखीखाली यापार करणे.
३) नागासाक बंदरात परकय यना यापाराकरीता राहयाच े अिधकार देणे.
४) िशमोडा व हाकोदाते येथे वकल नेमयाचा अिधकार असावा .

३) अमेरकेया टाऊनश ेड हॅरसच े आगमन व करार - २९ जुलै १८५८ :
जपानमधील अमेरकेचा पिहला वकल हणून टाऊनश ेड हॅरस याची ऑगट
१८५६ मये िनयु झाली. कानागावया तहामुळे जपानची जनता नाराज होती यामुळे
हॅरसच े वागत केले नाही. याला जपानमय े मोठा ास सहन करावा लागला . या
सवलती िमळाया होया, यामय े हॅरसन समाधानी नहता . येडो येथे हॅरस व शोगून
यांयात भेट २९ जुलै १८५८ रोजी झाली. याच वेळी यांयात करार झाला. यातील
तरतुदी पुढीलमाण े.

१) दोही देशांनी राजधानीया शहरात राजनैितक ितिनधी ठेवावेत.
२) नागासाक , कानागावा , िनगाता , ुगो ही चार बंदरे यापाराकरता खुली करावीत .
३) ओसाका व येडो येथे राहयाची परवानगी ावी.
४) पािमाय नागरका ंना धािमक वातंय असाव े.
५) आयात -िनयातीवरील कर िनित करावा .
६) अमेरकन नागरका ंचे खटल े अमेरकन कोटात अमेरकन कायामाण े चालवाव ेत हे
माय करावे.

४) जपान आिण िटन संबंध :
जपानमय े िटनचा वकल रचडसन यायावर हला कन सन १८६२ मये
ठार मारले. यामुळे संत होऊन िटनन े जपानकड े पुढील मागया केया -

१) जपान सरकारन े िदलिगरी य करावी .
२) शासनान े १ लाख पौडांची नुकसान भरपाई ावी.
३) ससुमा कुटुंबाकड ून २५०० पडाची मागणी केली.
४) रचडसनया खुयाला ििटश अिधकाया या उपिथतीत वध करावा .

जुन १८६३ मये जपानमय े अंतगत कलह सु झाला. ििटशांया मागया
शोगूनाने माय केला. चोशू कुटुंबाचे पािमाया ंना हाकल ून देयाचे ठरवल े. इ.स. १८६४
मये चोशू कुटुंबाचा पराभव झाला व ३० लाख पौडांची मागणी केली. यांनी ससुमांचा
पराभव केला. यामुळे ििटशांया मागया बादशहान े माय केया या पुढीलमाण े -
१) जपानया बादशहान े नुकसान भरपाई देयाचे कबुल केले.
२) आयात -िनयात कर ५ टके माय केला.
३) ओसाका आिण हयोगी ही बंदरे खुली करयास िवरोध केला.
४) करारनायाला मायता िदली. munotes.in

Page 142

142 तोकुगाव शोगूनाची सा न कन राजस ेची पुनथापना झाली. ३ जानेवारी
१८६८ रोजी शोगूनाला िदलेले अिधकार व जमीन परत घेतली, असे सटान े जाहीर केले.
मुसुिहतो या १५ वषाया युवराजाला राजपद िदले. याने 'मैजी' ही पदवी धारण कन
राय कारभार सु केला. मैजी याचा अथ सुसंकृत शासन हणज े कयाणकारी शासन
होय. इ.स. १८६८ ते १९१२ पयत जपानमय े मैजीचा काळ होता. मैजी काळापासून
जपानया आधुिनक युगास ारंभ झाला. यामुळे जपान एक जागितक सा हणून पुढया
काळात उदयास आले.

आपली गती तपासा :

१) जपानमय े युरोिपयनच े आगमन प करा.







९.४.२ जपान - चीन यु - १८९४ -९५ :
अितप ूवकडील राजकारणात चीन-जपान युाला महवाच े थान आहे. हे यु
कोरयावन झाले. मैजी सुधारण ेमुळे जापनचा िवकास झाला. वसाहतीची गरज होती.
सायिवतारासाठी जपान -चीन यांयात इ.स. १८९४ -९५ मये यु झाले. जपानया
अंतगत िवकासाम ुळे यापारप ेठेची गरज होती. यास चीनन े िवरोध केला. जपानी वासी ,
नागरक यांना ास होत असयान े मैजीने पुढाकार घेतला. इ.स. १८७१ मये काऊंट इनो
व िल-हंग-चांग यांयात ितटएिटन करार झाला. यामुळे यांयात मैी संबंध थापन
झाले. लुछू बेटावन जपान -चीन यांयात वाद सु झाला. या बेटावरील लोक आपल े
आहेत असा दावा दोघांनी केला. इ.स. १८७८ मये फोमासा बेटाजव ळ रानटी लोकांनी
गलबत फोडल े. या लोकांची हया केली याबल जपानन े चीनकड े नुकसान भरपाई
मािगतली . यातून युाची पाभूमी तयार झाली.

अ) जपान -चीन युाची कारण े :
१) जपानया ीन े कोरयाच े महव :
जपान -कोरयामय े कोरयाची सामुधुनी असून १०० मैलांचे अंतर होते.
कोरयात कोळसा, लोखंड, ॅफाईट , जत, इतर महवाची साधनस ंपी मोठ्या
माणावर होती. नैसिगक बंदरे, नांचे जाळे, जलवाहाचा जलिव ुत शसाठी उपयोग
करणे या सवाचा उोिगकरणाया ीने उपयोग होता. यामुळे जपानया सायवादी
धोरणाला कोरया बळी पडला .
munotes.in

Page 143

143 २) कोरया एक वतं रा-चीनची भूिमका :
इ.स. १८७५ मये जपानन े चीन-कोरयात िशम ंडळ पाठवल े. कोरयात तहाची
मागणी केली. नकार िदयान े लकर पाठवल े. २६ ेुवारी १८७६ मये जपान -कोरया
यांयात कानागावाया तह झाला व मैी संबंध थापन केले. कोरया वतं रा असून
याला सावभौम अिधकार आहे याला चीनन े िवरोध न करता मायता िदली. यामुळे
कोरया चीनपास ून वेगळा झाला. कोरयावर वचव िनमाण करयासाठी जपानच े यन
सु झाले.

३) कोरयाबाबत अमेरकेचे धोरण :
जपानन े कोरयाशी करार केयानंतर अमेरकन संबंध िनमाण केले. जपानच े
वचव वाढू नये या हेतूने चीनन े कोरयाला पिम रााबरोबर संबंध ठेवयास ोसाहन
िदले. इ.स. १८८२ ला चीनया यनान े कोरया -अमेरका करार झाला. इंलंड, जमनी,
इटली , रिशया , ास इ. राांनी कोरयाला सावभौम रा हणून मायता िदली. यामुळे
जपानला संधी िमळाली.

४) कोरयामधील अंतगत परिथ ती :
कोरयाया राजघरायात गृहकलहाची आग िनमाण झाली. यामुळे जपानया
आमणाला ितकार केला नाही. दरबारात दोन गट असयान े सापधा , कारथान े,
खून, रपात याला ऊत आला होता. सामाय जनता क कनही यांयाकड े पैसा नसे.
कारण दरबारी मंडळी, नोकरशाही अिधकारी , राजा इ. यांचे शोषण करत असत . थािनक
जनता उठाव करत असे तेहा अिधकारी बदलत असत . चीनमय े राणीन े सा हाती
घेतली. ितने अिलत ेचे धोरण सोडून इतर राांशी संबंध जोडल े. यामुळे जपानला धोका
िनमाण झाला. इ.स. १८८१ मये मोठा दुकाळ पडला याचा फायदा घेऊन तैबुकनने
राणीिव उठाव केला. परिकया ंमुळे देवाचा कोप झाला हणून देशात मोठा दुकाळ
पडला , ही भावना जनतेत िनमाण केली. राणीला मारयासाठी लोक राजवड ्यावर आले
यावेळी संघष झाला. जपानन े या संधीचा फायदा घेऊन ९ जानेवारी १८८५ मये
कोरयाबरो बर तह केला.

५) रिशयाचा हत ेप :
रिशयान े उर आिशयावर भुव िनमाण केले. दिण आिशयावर आपल े भुव
असाव े असा रिशयाचा िवचार होता. सन १८७१ या िटएटीन करारान ुसार कारयात
सैयाचे आधुिनककरण करयास सुवात केली. कोरयान े रिशयाला नािवक दलाला
लाझार ेफचे बंदर िदले. रिशयान े लकरी अिधकारी पाठवल े. यामुळे जपानला भीती वाटू
लागली . कोरयाया सावभौमवाला धोका िनमाण झाला. यामुळे जपान -चीन वाद िमटवून
लाझार ेफ बंदरािवषयीचा करार र करावा ही मागणी केली. वाद िमटवयासाठी अमेरकेने
सलागार नेमले. कोरया हे चीनच े मांडिलक रा अमेरकेने अमाय केले.

munotes.in

Page 144

144
६) जपान -चीन युाचे ताकािलक कारण :
कोरयामय े तग-हाक पंथाने उठअव केला. कोरयान े या पंथावर बंदी घातली
होती ती उठवयासाठी इ.स. १८७४ मये उठाव केला. कोरयान े चीनची लकरी मदत
मािगतली . चीनन े कोरयात लकर पाठवल े. ही बातमी जपानला समजताच जपानन ेही सैय
पाठवल े. कोरया शासनान े उठाव न केला. दोही देशांना सैय परत घेयास सांिगतल े.
परंतु सैय परत न घेता सैयात वाढ केली. जपानन े चीनसमोर कोरयाबाबत ताव
मांडला. चीनन े अमाय केयाने यु झाले. मालू नदीया तडाशी िचनी आरमारावर हला
चढवून जपानन े चीनचा पराभव केला. शेवटी तह झाला.

ब) िशमोनोस ेकचा तह - १७ एिल १८९५ :
१) चीनन े कोरयाच े वातंय पूणत: माय करावे.
२) चीनन े फॉमसा, पेकाडोस , दिण मांचुरयातील िलआत ुंग ीपकप जपानला ावे.
३) चीनन े २० कोटी ताएल (टेस) युखंडणी ावी.
४) चीनन े जपानशी यापारी करार कन १७ बंदरे खुली करावीत .

क) इ.स. १८९४ -९५ जपान -चीन युाचे परणाम :
१) पिमी शवर भाव :
पािमाय राांनी चीनबरोबर आतापय त तह केले होते आिण अनेक सवलती
िमळवया होया. परंतु जपान िवजय आिण िशमोनोस ेकचा तह यामुळे चीनचा देश
जातीत जात आपया वचवाखाली असावा हा िवचार पािमाय राांनी केला.

२) जपानमय े आमिवास िनमाण झाला :
जपानन े चीनवर मोठा िवजय ा केयाने जपानला आपया श व सामया चा
यय आला. िवशाल व कायम सैयाची अयंत आवयकता आहे याची जाणीव
जपानला झाली. एवढेच नहे तर िशित सैय, देशेम, आधुिनक शाा ंची सुा
आवयकता आहे ही जाणीव जपानला झाली.

३) चीनच े पािमाीकरण :
यु व पराजय यामुळे वत:चे आमपरीण करयास सुवात करीत असतात .
चीनमय े असेच परीण सु झाले. चुका न करयाचा यन केला गेला. चीनया
देशभा ंनी पािमाय संकृतीचे अययन कन नवीन सुधारण ेची मागणी केली. याचाच
परणाम हणज े चीनमय े सुधारणावादी आंदोलन सु झाले. चीनन े कोरयाला वतं दजा
िदयान े असंतोषाची लाट िनमाण झाली. यातून पािमाय योजना तयार केया.

४) जपान -इंलंड यांया तह - १९०२ :
जपानया िवजयाम ुळे जपान -इंलंड यांयात जवळचे संबंध िनमाण होऊ लागल े.
जपानला लाओत ुंग देश िमळाला. याला रिशया , जमनी, ास यांचा िवरोध होता. या
देशावर आपल े वचव असाव े असे रिशयाला वाटत होते. या तीन शशी लढयाच े
सामय नाही हणून जपानन े इंलंडशी तर युरोपया राजकारणात एकटे पडयान े इंलंडने
जपानशी मैी तह इ.स. १९०२ मये केला. munotes.in

Page 145

145
आपली गती तपासा :

१) जपान -चीन युाची कारण े सांगा.







९.४.३ जपान - इंलंड करार - ३० जानेवारी १९०२ :
मैी ांतीनंतर िदवस िदवस जपान आमक व सायवादी बनू लागल े होते.
जपानन े इ.स. १८९४ -९५ मये चीनचा पराभव कन आिशयाई देशात सामय वान रा
हणून मान िमळवला. जपानमय े शांततावादाप ेा सायवादाला जात महव होते.
मांचूरया-कोरया तायात घेतयान ंतर गरज वाढली . यानुसार पािमाय राांशी मैीचे
संबंध जोडाव ेत, चीन-कोरयाबरोबरच संबंध ढ मैीचे संबंध ठेवावेत. रिशयाशी मैीचे
संबंध तािवत कन िहतस ंबंध िनित करावे, पण रिशयान े अमाय केयामुळे इंलंडशी
मैीचे संबंध जोडल े. याची कारण े

अ) जपानला िम िमळवयाची गरज :
१) िलओत ुंग व पोट ऑथर परत िदयाच े दु:ख :
१७ एिल इ.स. १८९५ रोजी चीनबरोबर िशमोनोस ेकचा तह केला. यावेळी
दोन बंदरे जपानला िमळाली; परंतु रिशयाला भीती वाटू लागयान े रिशया , जमनी, ास
या तीन राांमुळे िलओत ुंग व पोट ऑथर चीनला परत करावे लागल े आिण ३ कोटी
नुकसान भरपाई घेतली याचे जपानला दु:ख होते. रिशयाचा पराभव करयासाठी इंलंडशी
तह केला.

२) रिशयाच े आिशयातील साय िवतारवादी धोरणास बंदी :
रिशयान े इ.स. १८९७ मये चीनकड ून पोट ऑथरचा देश तायात घेतला. ास
सैबेरयन रेवेसाठी चीनकड ून नवीन सवलती िमळवया. रिशयाची कृती पाहन जपानन े
रिशयाला ितबंध करयाच े धोरण िनित केले. मांचुरयावर वचव रिशया थापयाची
जपानला भीती वाटू लागयान े, रिशयाच े धोरण थांबवयासाठी इंलंडशी युती केली.
याचमाण े चीनमधली बॉसर बंडाचे िनिम कन चीनला लकरी मदत िदली. सैय
परत न घेता मांचुरयातील रेवेया रणासाठी सैय कायम ठेवावे आिण मांचुरया कायम
तायात यावा , हा रिशयाचा िवचार होता.


munotes.in

Page 146

146 ३) रिशयाया पराभवासाठी :
जपानमधील सायवादी गटांया मुखांना एकट्या रिशयाशी यु कन पराभव
करणे अवघड नहत े, पण रिशयान े जर इतर राांशी मैी केयाने अवघड होते हणून
िम िमळवणे गरजेचे होते.

४) इंलंडिवषयी आपुलकम ुळे :
तीन राांया हत ेपात इंलंड नहत े. आतापय त संघष नहता हणून मैि
करणे शय झाले.

ब) इंलंडलाही िम िमळवयाची गरज :
१९ या शतकात आंतरराीय कराराया संदभातील अिलत ेया धोरणाच े
पालन केले. याच काळात इ.स. १८७९ ऑिसिया-जमनी, इ.स. १८८२ ऑेिलया-
जमनी-इटली तर इ.स. १८९४ रिशया -ास करार झाला. इंलंड-युरोपया राजकारणात
एकटेच भासू लागल े यामुळे िम िमळवयाची गरज होती. याची कारण े पुढीलमाण े -

१) आंतरराी य राजकारणात थान िटकिवयासाठी :
आिकेतील कॅशोदा व बोअर युाया वेळी पािमाय लोकांनी बोअरची बाजू
घेऊन इंलंडवर टीका केया. हणून थान िटकिवयासाठी िमाची गरज होती.

२) जमनीने आरमारात चंड सुधारणा :
कैसर िवयमन े इंलंडबरोबर संघष करयासाठी नािवक सामया स चंड
वपाची वाढ केली. यामुळे युरोिपयन राांत आरमारी थान कायमच े िटकवयासाठी
गरज इंलंडला वाटू लागली . आरमारी दल, वसाहतीया संरणासाठी पॅिसिफक महासागर
महवाचा होता. जपानसारया कायम रााशी तह केयास पॅिसिफकमध ून आरमार
परत मायदेशी आणण े इंलंडला शय होणार होते.

३) रिशयाची िथती :
रिशयाया अितप ूवकडील सायिवताराम ुळे ििटशांत मोठा िनमाण झाला.
मांचुरया, कोरया तायात घेतयास रिशया ििटशांया तायातील भारत व इतर
वसाहतीवर आमण करणार ही भीती वाटू लागली . चीन असामय असयान े जपानशी
मैी.

४) जमनीकड ून िधकार :
इंलंडने अिलत ेचा याग कन जमनीशी मैीचे संबंध जोडयाचा यन केला;
परंतु कैसर िवयमन े अमाय केले. यामुळे जपानशी मैीचा तह.

क) जपान - इंलंड मैी करार ३० जानेवारी १९०२ :
ििटश परराम ंी लॅसडाउन आिण जपानीह न हायशी तादास ू यांयात
वाटाघाटी होऊन करार झाला. यातील तरतूदी पुढीलमाण े. munotes.in

Page 147

147१) दोघांनी चीन-कोरयाची परिथती कायम ठेवणे.
२) इंलंडने चीनमय े तर जपानन े चीन-कोरयात सा वाढ.
३) िहतस ंबंधाया रणासाठी एक उपाययोजना करावी .
४) युात एकापेा जात उतरयास आपया िमाला सैयासह मदत करावी .
५) आपया िहतास बाधा येईल असा तह दुसयाबरोबर क नये.
६) परपरात मतभेद झायास एक येऊन िवचारिविनमय कन दूर करावे.

इ.स. १९०५ मये या तहात दुती करयात आली . यानंतर इ.स. १९१० ,
इ.स. १९१२ पयत हा करार िटकून रािहला . इ.स. १९२१ या वॉिशंटन परषद बोलावली
या वेळी या कराराचा शेवट झाला.

९.४.४ जपान -रिशया यु - १९०४ -०५ :
रिशया आिण जपान यांयात इ.स. १७८० मये थम संबंध आला. सेमेरया
िकनारपीवर जपानी बोट वादळात सापडयान े रिशयान े यामय े असणाया खलाशा ंना
इवूटक या शहरात आय िदला. भूमय सागरापास ून ते शांत महासागरापय त आपल े
वचव िनमाण करयाचा िवचार जपानी खलाशा ंया पुढे मांडला. परत आयान ंतर
शोगुनाला ही सव हककत सांिगतली . इ.स. १८५३ ते इ.स. १८५४ मये अमेरकेचा
लकरी अिधकारी कमोडोर मॅयू पेरी हा जपानमय े आला. याने जपानबरोबर इ.स.
१८५४ मये कानागावचा तह कन यापारी आिण धमसाराया सवलती िमळिवया . या
वेळी रिशयान े जपानशी मैीचे संबंध ठेवून इ.स. १६६२ मये मैी करार केला. ६ फेुवारी
१८६७ रोजी जपानमय े मेईजी ांती होऊन सव सा जपानचा सट मुसोिहतो याकड े
आली . याने ६ एिल १८६७ रोजी आपया कारिकदचा आढावा देयासाठी पंचसूी
कायम जाहीर केला. यायाआधार ेच आपला सवागीण िवकास कन परराीय धोरण
खंबीरपण े राबिवयाची योजना घेतली व धोरण िवकारल े. आपया शेजारीच असणाया
चीन या देशात सायिवतार करयाचा यन सु केला. यातून इ.स. १८९४ -९५ मये
चीन-जपान यु झाले. िशमोनो -िसकचा तह होऊन चीन-जपान युाचा शेवट झाला. या
तहाया वेळी िलओत ुंग हा देश जपानला देयात आला . परंतु हा देश चीनया
राजधानीजव ळ असयान े याला धोका िनमाण होऊ शकेल. यामुळे रिशया , ास आिण
जमनी या तीन बड्या राांनी मयथी कन िलओत ुंग हा देश परत चीनला िदला. याचे
दु:ख जपानया मनामय े होते.

अ) रिशया -जपान यांया युाची कारण े :
१) तीन बड्या राांचा हत ेप :
चीन-जपान युाया वेळी रिशयान े ास आिण जमनीया मयथीन े जपानवर
दडपण आणल े. जपानला िमळालेला देश िलओत ुंग हा परत चीनला ावा लागला . याचे
दु:ख जपनाया मनात होते. या संधीची वाट पाहत असताना माँचुरया करणावन संधी
उपलध झाली आिण युाला सुवात झाली.


munotes.in

Page 148

148 २) कोरयातील परिथतीचा फायदा घेऊन रिशया वचव िनमाण करयाचा यन
करत होते :
रिशया आिण जपान दोहीही देश चीनमय े आपल े वचव िनमाण करयाचा
यन करत होते. जपान आपल े वचव कोरयामय े थािपत क पाहत होते. या
िवचाराला रिशयान े िवरोध केला. इ.स. १८९६ मये कोरयात अंतगत बंडाळे िनमाण
झाले. याचा फायदा घेउन रिशयान े आपल े सैय कोरयातील सेऊल या िठकाणी पाठिवल े
आिण वचव िनमाण करयाचा यन सु केला. याच वेळी हणज े इ.स. १८९६ मये
यामागाता लोबानोह येथे दोघांयात करार होऊन कोरयाबाबतचा वाद या िठकाणी
िमटिवला . इ.स. १८९८ मये उभयता ंमये नवीन करार झाला. या करारान ुसार कोरयाच े
सावभौमव आिण ादेिशक अखंडव राखाव े हे माय केले. औोिगक आिण यापारी
िवकासाला रिशयान े जपानला िवरोध क नये. तरी पण, रिशयान े रेवे बांधकामाला
सुवात केली. रेवे बांधकामाया नावाखाली मजुरांया वपात कोरयामय े चंड
लकर पाठिवल े. बािटक समुापास ून, शांत महासागरापय त रिशयान े आपली सा
वाढिवली . परणामी , जापनला याची भीती वाटू लागली . यातूनच यु झाले.

३) इंलंड-जपान मैी करार ३० जानेवारी १९०२ :
रिशयाया चीनमधील हालचाली रोखयासाठी आिण आपणाला एक सखा -
पका िम िमळावा या ीने जपानन े मैी करार केला तर इंलंडलाही जमनीबरोबर मैी
करयास अपयश आले. िशवाय सायवादी रिशयाया हालचाली रोखयासाठी व युरोपया
राजकारणातील एकटेपणा दूर करयासाठी नया िमाची गरज होती. दोघांया
एकमेकांया गरजेतून ३० जानेवारी १९०२ रोजी इंलंड -जपान मैी करार झाला. हा मैी
करार इंलंडचा पररा मंी लॅस डाऊन व जपानचा ितिनधी इन-हायाशी -तादास ू
यांयात बैठक होऊन सहकाया या तवावर करार झाला. यामुळे जपानला एक
सामय शाली िम िमळायाने जपानमय े नवा आमिवास िनमाण झाला.

४) जपानया रिशयाकड े मागया जुलै १९०३ :
रिशयाचा माँचुरया आिण कोरयात वाढता भाव पाहन जपानन े मु यापारी
धोरणाया मायमात ून िवरोध दशिवला. कोरयाच े ादेिशक अखंडव, संरण कन
माँचुरयात ून सैय केहा माघार घेणार या संदभाचा खुलासा मािगतला आिण शेवटी
जपानचा धानम ंी कास ुरा याने रिशयाकड े आपया मागया सादर केया. या
पुढीलमाण े -

१) मांचुरयाच े शासन िचनी सरकारकड े सोपवाव े आिण रेवे संरणासाठी रेवे संरक
ठेवावेत.
२) माँचुरयातील चीनच े सावभौमव माय करावे.
३) उभयता ंनी माय केलेया करारान ुसार रिशयाच े माँचुरयातील हक जपान माय
करील . इंलंड-जपान मैी करारान ुसार जपानच े कोरयातील अिधकार राजकय ,
सामािजक , आिथक, यापारी रिशयान े माय करावे.
munotes.in

Page 149

149 ५) रिशयाया जपानकड े मागया :
१) दोही राांनी कोरयाची एकामता माय करावी .
२) जपानच े कोरयातील खास िहतस ंबंध माय केले जातील . परंतु या मोबदयात जपानन े
माँचुरयात कोणयाही कारच े हत ेप क नयेत.

६) ताकािलक कारण :
जपानन े रिशयाच े अिधकार माँचुरयातील माय केले. परंतु रिशयान े जपानच े
कोरयातील अिधकार पूणपणे माय केले नाहीत . यामुळे दोघांयात समझो ता झाला नाही.
६ फेुवारी १९०४ रोजी जपानन े रिशयाच े राजनैितक संबंध तोडून टाकल े. ८ फेुवारी
रोजी जपानन े पोट आथरवर हला चढिवला आिण युाला सुवात झाली. १० ेबुवारी
१९०४ ते ऑगट १९०५ पयत हे यु सु होते. ास, जमनी यांची रिशयाला
सहान ुभूती होती तर इंलंड, अमेरका यांनी जपानला आिथक मदत केली.

जपानी लकर अिधकारी कूरोकन याने पोगथॉ न येथे रिशयन तुकडीचा पराभव
केला. यालू नदीपय त याने वास कन पूव कोरया वतं केला. १ मे १९०४ रोजी यालू
नदी ओला ंडून माँचुरयातील िलआवोत ुंग या देशापय त मजल मारली . २६ मे राजी जपानी
लकरान े नाशान येथे रिशयन लकराची रसद बंद केली. ऑगट १९०४ मये रिशया -
जपान यांया मुय लकरामय े संघष होऊन रिशयान े या युात माघार घेतली.

ब) पोट माउथ करार - ६ सटबर १९०५ :
जपान जसजस े आपया मुय तळापासून दूर जाऊ लागल े तसतस े यांना
आपया लकराला रसद पुरिवणे अशय होऊ लागल े. रिशयान े सुा या युात मयथी
करावी असे यन सु केले होते. जपान आिण रिशया यांनी शांततेसाठी अमेरकेचे
रााय झवेट यांना िवनंती केली. यानुसार अमेरकन े आपया भावी जीवनाचा
िवचार कन, पॅिसिफक महासागराच े महव ओळखून दोघांयात समझोता घडवून
आणयाचा यन केला. यानुसार पोटमाउथ येथे बैठक होऊन ५ सटबर १९०५ रोजी
करार झाला. यानुसार -

१) रिशयान े १८७५ मये घेतलेले जपानच े साखलीन बेट जपानला परत ावे.
२) कोरयामधील जपानच े िवशेष हक रिशयान े माय करावेत.
३) रिशयान े िलओत ुंग हे बेट जपानला परत ावे.
४) दोही राांनी माँचुरयातील आपल े लकर पाठीमाग े यावे आिण रिशयान े रेवे
संरणासाठी रेवे गाड ठेवावेत.
५) माँचुरयातील रेवेचा दिण िवभाग जपानला ावा.
६) चीनच े माँचुरयातील सावभौमव माय करावे, परंतु चीनन े यापार -उोग वाढिवताना
कोणयाही कारचा अडथ ळा िनमाण क नये.


munotes.in

Page 150

150 आपली गती तपासा :

१) जपान -रिशया युाची कारण े सांगा.







९.४.५ जपान - आंतरराीय संबंध / महासा हणून उदय :
१) जपान - ास संबंध करार १० जून १९०७ :
इंलंडने युरोपया राजकारणामय े एकटे असतानाच जपान बरोबर इ.स. १९०२
मये करार केला. चीनमय े ास आपल े वचव िनमाण करत असतानाच , जपानला
धोका िनमाण झाला. या भीतीम ुळेच जपानन े ासबरो बर मैीचे संबंध िनमाण करयाचा
यन केला. यातूनच १० जून १९०७ रोजी करार झाला. यानुसार
१) दोनी देशांनी चीनच े वातंय व ादेिशक अखंडव मानाव े.
२) चीनमय े सव परकय नागरका ंना समानत ेची वागणूक ावी.
३) चीनमय े शांतता व सुरितता राखयाच े हक। दोघांनीही माय करावे.
४) ासने चीनया वांग-तुंग-यास ंग व युनान ांतामय े तर जपानन े फुिकएन व
मांगोिलया ांतांवर वचव थािपत करावे.

२) जपान -रिशया संबंध :
जपान -रिशया यांयात इ.स. १९०७ , इ.स. १९१० आिण इ.स. १९१६ असे
वेगवेगळे मैी करार होऊन या करारान ुसार पुढीलमाण े तरतुदी ठरया -

यापार व मासेमारी याबाबत राजकय वपाच े दोन करार केले. चीनया
सायाच े वातंय व ादेिशक हक माय कन चीनमय े जैसे-थे परिथती राखयाचा
यन दोघांनी केला. रिशया , जपान करार न करयाचा अमेरकेने डॉलर राजनीतीच े
तव वापन चीनमधील रिशया , जपान यांचे भाव े न करयाचा यन केला.
अमेरकेया या यना ंमुळे इ.स. १९१६ मये रिशया -जपान यांयात लकरी करार
झाला. हा करार रिशयान े इ.स. १९६८ मये जगाया नजरेसमोर आणला .

३) जपान - कोरया संबंध :
इ.स. १९०४ मये रिशया -जपान युाया वेळी कोरया तटथ रािहल ेला होता.
यु संपयान ंतर जपानन े आपल े ल कोरयाकड े वळिवले. कारण कोरया राजकय ्या
महवाचा होता. रिशया -जपान यांयात इ.स. १९०५ मये पोट ऑथर करार झायान ंतर
जपानन े आपल े लकर कोरयाया िदशेने पाठिवल े. तेहा इ.स. १९०५ मयेच
कोरयाबरोबर करार कन काही तरतुदी जपानन े कोरयावर लादया . कोरयामय े
जपानच े वचव िनमाण होऊ लागयान े अमेरकन े आपल े िशम ंडळ कोरयामय े munotes.in

Page 151

151 कोरयाच े पालक हणून पाठिवल े. या वेळी जपानन े अमेरकेया धोरणाला िवरोध केला
आिण जपानन े कोरयाबरोबर २९ ऑगट १९१० रोजी करार कन कोरयावर आपल े
वचव िनमाण केले.

४) जपान -अमेरका संबंध :
अमेरकेला चीनमय े वत:चे भाव े िनमाण करयासाठी कोणताही देश
िशलक नहता . हणून अमेरकेने चीनमय े मुार धोरणाचा वीकार केला. मुार
धोरण हणज े या देशाया तायामय े जो देश असेल यामय े कोणयाही कारचा
बदल न करणे. परंतु येक रााला येक ांतामय े जाऊन मुपणे यापार करता
यावा, येक ांतामय े येक रााला एकाच कारची जकात व इतर कर असाव ेत.

या धोरणामध ूनच पुहा माँचुरयाया संदभात अमेरका व जपान यांयात ५ मे
१९०८ मये लवाद करार झाला. या करारान ुसार जपानन े शांतता धोरणाचा वीकार
कन आपल े नािवक दल सामय वाढिवयाचा यन सु केला. अमेरकेने जपानया
नािवक सामय धोरणाला पािठंबा िदला. कारण अमेरकेला पॅिसिफक महासागरातील
आपया नािवक दलाबल जपानची भीती न होईल, यामुळे दोघांयात मैीचे संबंध
हळूहळू िनमाण होऊ लागल े. परंतु अमेरकेया डॉलर राजनीतीम ुळे पुहा यांयात मतभेद
झाले. अमेरकेची डॉलर राजनीती हणज े शेजारील ांताला िकंवा देशाला आिथक मदत
देऊन आपल े गुलाम बनिवण े.

५) जपान आिण पिहल े महाय ु :
युरोपमय े राजकारणात पिहल े जागितक महायु सु झाले. यावेळी जपानन े
आपला वाथ साधयासाठी मांचुरया, मंगोिलयाबरो बर संपुण आिशयावर आपल े िनयंण
असाव े. चीनवर कोणाच े वचव िनमाण होऊ नये यासाठी चीनला कडीत पकडयासाठी
जपानन े चीनकड े २१ मागया सादर केया. यावेळी जपानचा पंतधान कॏट औकूमा याने
जपानचा परराीय वकल िहओक यायामाफ त २१ मागया चीन रााय युआन-
िशकाई यायाकड े १८ जानेवारी १९१५ रोजी सादर केया. या मागया ंचे पाच िवभागात
िवभागणी केली आहे. ती पुढीलमाण े -

६) जपान आिण शांतता परषद (१९१८ ) :
दोत राांना िवजय िमळायानंतर यांनी ११ नोहबर १९१८ रोजी
जमनीबरोबर शबंदीचा शेवटचा करार कन युाचा शेवट केला. ासमधील पॅरस येथे
हसाय राजवाड ्याया आरस े महालात शांतता परषद भरली . या परषद ेत जपानचा
मॅिकनो-ताबू-आवो व हायकाऊ ंट हे दोन ितिनधी हजर होते. या दोघांनी शांतता
परषद ेमये आपया मागया सादर केया. इ.स. १९१७ या गु करारान े पॅिसिफक
महासागरात असणारी जमनीया वचवाखालील माशल, कारोिलस बेटे जपानला ावीत .
जमनीकड ून जपानन े चीनचा जो शाटुंग देश िमळिवला आहे तो जपानया वाधीन
करावा . रास ंघाया ितापात समानत ेचा अंतभाव करावा . हणज े जमनी व इतर
पराभव राांया बरोबर करयात येणाया तहांमये या तवाला आपोआप थान िमळेल. munotes.in

Page 152

152 जपानन े शांतता परषद ेवर बिहकार टाकू नये हणून सव राांनी जपानया मागया माय
केया.

७) लकरवादाचा उदय व शेवट :
जपानचा महासा हणून उदय होत असताना लकर वादाला पायबंद घालयाचा
वॉिशंटन परषद ेत यन करयात आला . नंतरया दशकामय े जपानमय े लकरवाद व
अितरावाद मोठ्या माणात उदयास आला . लॅक ॅगन सोसायटी व चेरी लॉसम
सोसायटी यांनी लकरवाद व सायवाद धोरण सु केले. याचमाण े जपानमय े लकरी
िशण , युसािहय इयादीस ोसाहन िदले. लकरी सामया चा जोरावर इ.स. १९३१
मये माँचुरया करण , इ.स. १९३७ मये चीन-जपान दुसरे यु झाले. दुसया
महायुाया काळात इ.स. १९३९ मये पल हाबरवर आमण केले. यातून लकरवादाच े
धोरण िदसून येते. दुसया महायुात एक महासा हणून भाग घेतला; परंतु पराभवाम ुळे
महास ेचा शेवट झाला.

आपली गती तपासा :
१) जपानचा महासा हणून उदय प करा.







९.५ सारांश

युरोिपयन शाा ंया व वाशा ंया यनान े आिशया व आिकेचा शोध
लागला. सतत २०-२५ वष संघष कन िवभाजन केले. युरोपीय राांत देश
िवतारावन संघष घडून आले. अखेर यांनी आपल े वचव तेथे िनमाण केले. परंतु
युरोिपयन राांमुळे आिकेचा िवकास झाला. तेथे औोिगक गती व दळणवळणात
सुधारणा झाली. लोकांतील रानटीपणा जाऊन राहणीमान सुधारल े. यांची यापारी गती
होऊन आिथक पाठबळ वाढल े. परंतु युरोपीय लोकांया वाथपणाम ुळे आिशया व
आिकेतील लोकांत असंतोष िनमाण झाला. यांया गुलामिगरीत ून मुतेसाठी झगडू
लागल े. यामुळे या खंडातील राामय े रावादाचा उदय झाला.

१९ या शतकामय े युरोपीयन राानी आिशया खंडात मोठ्या माणात साय
िवतार केला. चीनमय े इंलंडने आपल े वचव थापन केले. यातून अफू यु झाले.
इंलंडचे िपळवणुकया धोरणाम ुळे चीनमय े जनजाग ृती मोठ्या माणावर झाली. यातून
पााया ंना चीनमध ून हाकल ून लावयासाठी अनेक उठअव चळवळी झाया .
munotes.in

Page 153

153 ९.६

१) सायवादाचा अथ सांगून याची िविवध कारण े सांगा.
२) सायवादाच े फायद े व तोटे सांगा.
३) पिहया अफू युाची कारण े व परणाम सांगा.
४) दूसया अफू युाचे वप प करा.
५) तायिप ंग बंडाची कारण े वप सांगून परणाम सांगा.
६) जपानमय े युरोिपयना ंचा वेश या संदभात चचा करा.
७) जपान चीन युाचे वप प करा.
८) जपान रिशया युाची कारण े परणाम सांगा.
९) जपानचा महासा हणून उदय प करा.
१०) आिशया खंडातील वसाहितक िवतारावर चचा करा.









munotes.in

Page 154

154 १०

पिहल े महाय ु

घटक रचना :

१०.० उिे
१०.१ तावना
१०.२ पिहल े महायु
१०.३ पॅरस शांतता परषद
१०.४ हसायचा तह
१०.५ सारांश
१०.६

१०.० उि े

या करणाचा अयास केयानंतर िवाया स
१) महायुास जबाबदार असणाया कारणाची जाणीव कन घेणे.
२) महायुाया काळातील दोत राांची व शू राांची भूिमका बजाव ून घेणे.
३) महायुाचे युरोप व जगावर झालेले परणाम याचा अयास करणे.
४) शांतता परषद ेसंदभात असणाया अडचणी याची येयधोरण े याची मािहती िमळवणे.
५) दोत राांनी परषद ेया मायमात ून शू राावर लादल ेले तह यातील तरतुदीया
परणामा ंची मािहती िमळवणे.
६) रास ंघाचा उगम व याची सनद व कलम े याची मािहती घेणे.
७) रास ंघाया रचनेची मािहती घेऊन याया कायािवषयी मािहती देणे.
८) राया ंती जबाबदार असणाया घटका ंची तपशीलवार नद घेणे.
९) राया ंतीचे परणाम काय याचा अयास करणे.

१०.१ तावना

िबमाक या संघपतीम ुळे युरोपची दोन गटात िवभागणी झाली. या दोन गटामय े
सा संघष, वसाहतवाद , लकरवाद , वंशवाद मोठ्या माणात िनमाण झाला. यातूनच
युरोपमय े पिहल े महायु सु झाले. जमनीने िवसनया शदावर िवास ठेवून युबंदी munotes.in

Page 155

155 करारावर सही केली आिण पिहया महायुाचा शेवट झाला. युरोपमय े शांतता आिण
युरोपची पुनरचना करयासाठी पॅरीस येथे शांतता परषद भरली . या परषद ेमये जमनी
आिण ितया दोत रााबरोबर चचा न करता अनेक तह केले. जमनीसाठी हसाचा तह
केला. या तहाने जमनीची ादेिशक, आिथक, लकरी श कमी करयाचा यन मोठ्या
माणात झाला. तसेच जगातील वाद, संघष शांततेने सोडवयासाठी आंतरराीय
संघटना हणज े रास ंघाची थापना केली. रास ंघाया मायमात ून राजकय व
आराजकय काय मोठ्या माणात करयात आले.

हे यु सु असतानाच रिशयात लेनीनया नेतृवाखाली राया ंती घडून आली.
या ांतीने रिशयातील झारची राजेशाही न कन कामगारा ंचे राय थापन झाले. या
रिशयन राया ंतीचा रिशयाबरोबरच जगाया राजकारणावरही मोठ्या माणात झायाच े
िदसून येते.

१०.२ पिहल े महाय ु

२० या शतकातील महवप ूण घटना हणज े पिहल े महायु होय. बाकन यु्े
संपली तरी लकरी ्या सामय वान बनयाचा यन युरोपात चालू होता.
सायिवताराया महवाका ंामुळे महायु पेटले होते. महायु हणज े १९ या
शतकातील मानवी संकृतीने केलेया असामाय गतीतील अडथ ळा होय. इ.स. १९१४ -
१८ या काळात दोन युरोिपयन राांया गटात झालेया युाला जागितक महायु हटल े
आहे. हे अितशय िवनाशकारी होते. यु जवळजवळ ४ वष ११ मिहने हणज े १५६५
िदवस लढले. युात बॉब हले, कली , रोगराई , दुकाळ मोठ्या माणात िनमाण
झाला.

१०.२.१ पिहया महाय ुाची कारण े :
१) िबमाक ची संघपती जगाला शाप ठरली :
िबमाक ने परराीय धोरणात ासला एकाक पडयाचा यन करत
असताना , आपयाला िम िमळवले. यातूनच इ.स. १८७९ जमनी-ऑिया यांयात
लकरी व मैी करार घडून आला तर इ.स. १८८२ इटालीला सामील कन तीन देशांचा
मैी करार घडवून आणला . याच वेळी रिशया व ासची मैी होऊन िदली नाही; परंतु
इ.स. १८९० मये यांया जवळीक होऊन इ.स. १८९४ मये ास-रिशया मैी करार
झाला. इंलंडला आंतरराीय राजकारणात एकाकपणाच े धोरण जाणवयान े भीती वाटू
लागली . याने जमनीशी मैी करयाचा यन केला. पण अपयश आले. इ.स. १९०२
मये इंलंड-जपान मैी होऊन इ.स. १९०४ मये इंलंड-ास यांयात मैी झाल तर
इ.स. १९०७ मये यात रिशया सामील झाला. यामुळे इंलंड-ास, रिशया , जपान हा
एक गट झाला तर दुसरा जमनी, ऑिया , हंगेरी, तुकथान , इटाली असा गट झाला. या
दोन गटात परपर पधा व ेषभावना िनमाण झाली. िबमाकन े युरोपात तो गु कराराचा munotes.in

Page 156

156 डोलारा उभारला . याची परणती इ.स. १९१४ या महायुात घडून आली व
एकमेकातील गु करार हा युरोपला शाप ठरला.

२) रावादाची भावना उफाळू लागली :
माणसाया मनात कुठे तरी खोलवर दडलेले काही िवकार असतात . वेळसंगी ते
तो य कन अनेक िहंसक वपही धारण करते. आंतरराीय सहकाया ने व
शांततेने न सुटयाच े मुय कारण हणज े आंयितक रावाद होय. राारा ांयातील
संघष सोडिवयासाठी यायालयात यात नहत े. यु सज, शािनिम ती आिण यु
पेटिवयाच े यन इ. वत:या रााच े सय व मानवी ेतेपुढे अय समाजाला व
नागरकाला तुछ मानते. रावादाम ुळेच ास असेस-लॉरेन परत िमळवयासाठी
धडपड करत तर इंलंड-जमनीचे वैर याच भावन ेमुळे िनमाण झाले.

३) लकरीकरणाच े अितर ेक धोरण :
युरोपातील मुख राात एकमेकांबल िवास न रािहयान े लकरीकरणाच े
धोरण अमलात आले. यामुळे खच वाढला . गु कराराम ुळे परपरिवषयी संशय व अिवा स
िनमाण झाला. युरोप एक लकरी छावणी बनली . िबमाक या राजकारणाच े मुख सू
हणज े लकरी ्या वायंपूण बनवण े यामुळे इतरांना भीती वाटू लागयान े यानेही
लकराची वाढ केली. िवनाशक व िववंसक शांची िनिमती केली. जमनीया िवयम
कैसरने नािवक दल अिजंय कन इंलंडशी वैर िनमाण केले. यातूनच युाला जवळ
बोलवल े.

४) आिथ क सायवाद फोफावला :
युरोपमय े १८ या शतकात औोिगक ांती जमाला आली आिण १९ या
शतकात ितचा मोठ्या माणात िवकास झाला. यातूनच वसाहती , बाजारप ेठा, कचा माल
िमळिवयासाठी साया युरोपात पधा सु झाली यातूनच यांया ेष िनमाण होऊन तो
िवकोपास गेला. येकाला सायाची हाव सुटली. यातून आिथक संघषाला सुवात
झाली. जमनीने आिकेत व अितप ूवकड े वसाहती िमळवयाच यन सु केला यामुळे
इंलंडने यास िवरोध केला. यामुळे जमनी-इंलंड यांयात वैर झाले.

५) कूटनीतीतील कमालीचा गुपणा :
आंतरराीय राजकारणात कमालीचा गुपणा होता. देशातील मंयांनाही
कराराची मािहती नसे. यामुळे परपर अिवास व संशय िनमाण झाला. इ.स. १९०६
इंलंडचा िवदेशी मंी सर एडवड ंथाने ासशी लकरी करार केला तरी पालमटला
मािहती नहता . गु नीतीम ुळे िवरोधी राे यांना आमक व लकरी करार समजून
आपली यु िसांतात वाढवीत होते. महायुानंतर ऐितहािसक संशोधनान ंतर हे कराराच े
संरण वप होते हे िस केले.


munotes.in

Page 157

157६) महवाका ंी कैसर िवयम :
उोगधान जमनीचे नेतृव कैसर िवयम करत होता. तो िवलण महवाका ंी
साधीश होता. युरोपात जमनीया नेतृवाखाली जमनी, ऑिया , हंगेरी, बाकन राे,
तुकथान यांचे संघरायाच े वन पाहत होता. तो अितशय गिव, रागीट वभावाचा ,
जबर महवाका ंी होता. 'जमनी सवे बनावे िकंवा सव न हावे', या घोषण ेवर िनतांत
ा होती. इंजांबल वाईट भावना होती. इ.स. १८७० नंतर नािवक दलाची चंड वाढ
कन इंलंडला शह देयाचा यन केला. याया या वभावाम ुळे पिहया महायुाया
खाईत जग लोटल े.

७) आंतरराीय संघटनेचा अभाव :
देशादेशातील संबंधावर िनयंणासाठी आंतरराीय कायदा अितवात होता;
परंतु अंमलबजावणीसाठी संघटना अितवात नहती . पण गु करार, कायद े मंडळ
अंधारात ठेवले होते. हेग परषद ेने अनेक ठराव मांडले व पास केले. पण यांया िनयंणाला
अथ नहता . सवमाय सुीम कोट अितवात नहत े. हेग परषद ेने यु रोखयाच े िनयम
पाळले नाही. यामुळे ते अपयशी ठरले. अनेक करार झाले, पण यािवरोधी कोणतीही ठाम
भूिमका घेतली नाही.

८) वतमानपा ंचा िवषारी चार :
युरोपातील वृपा ंनी जो ोभक आिण िवषारी चार केला. यांनी
एकमेकांिव लोकमत ुध केले. वतमानपा ंनी देशाची राीय भावना भडकिवयाचा
यन केला. कोणयाही ांचा िवचार शांतपणे न करता वतमानपा ंनी अितर वृ
कथन केले. याचा लोकमतावर िवपरीत परणाम झाला. िबमाक ने वतमानपा ंना दोष
देताना सांिगतल े क, युरोपीय राजकारणातील सौहाद वतमाना ंनी िवषारी िलखाणाम ुळे
शांतता नाहीशी झाली व यामुळे आंतरराीय राजकार णात मोठा कटुपणा िनमाण झाला
आहे. इंलंड -ास, जमनी-इंलंड यांयातील वाद मोठ्या माणात िनमाण केला.

९) जमनीत िशयन संकृतीचे ाबय :
इ.स. १८७० मये जमनीचे एककरण कन जमनीने िशयन संकृती आपलीशी
कन घेतली. यामुळे मोठा पेचसंग िनमाण झाला. िशयाचा युावर मोठा िवास होता.
युात जो िवजय होईल याया बाजूने सय असत े असे मत िशयन लोकांचे होते. यु
हीच सवे गो आहे असे िशयाला वाटते. िमराबो हणतो क, 'िशयाचा राीय
उोग यु आहे', तर िनशे हणतो क, 'यु हे नेहमी चांगया कारणाकरताच होत
असत े.' या तवानाचा जमन तण कोवया मनावर मोठा सखोल ठसा उमटला होता.
जगातील सव पाशवी बळानेच सुटतात ही जमन तणा ंत ा होती. या तवानाची
परणती महायुात घडून आली.


munotes.in

Page 158

158 १०) अल ेस-लोरेनचे दु:ख ासया मनात :
इ.स. १८७१ जमनीचे पाशवी बळाचा उपयोग कन ासपास ून असेस-लॉरेन
परगण े जबरदतीन े िहसकाव ून घेतले होते. यामुळे ास दुखावला होता. तो परत
िमळवयाकरता किटब झाला. ासने सूडाची भावना सतत जागृत ठेवयासाठी ,
पॅरसमय े ाटबग चा पुतळा उभारयान े सतत आठवण रािहली . पॉल डेलीडया
गीताम ुळे सूडाची भावना जागृत झाली. मोरोको िमळवयात जमनीने अडथ ळा आणला .
यामुळे सूडाची भावना ासमय े िनमाण झाली.

११) ताकािलक कारण - महाय ुाला ारंभ :
युरोपात फोट क वातावरणात भयंकर घटनेची िठणगी पडली आिण महायुाने पेट
घेतला. ऑियन राजकुमाराचा खून हे याचे कारण होय. बाकन देशातील सिबया व
ऑिया -हंगेरी यांयात अयंत कटु पधा िनमान झाली. लाह जमातीच े
एककरणासाठी अनेक गु करार झाले. ऑियन सटाचा पुतया आयड्यूक ािसस
फिडनंड व यांची पनी हे दोघे बोिनया ांताची राजधानी सरजेहोला भेट देयासाठी
गेले. तेहा २८ जून १९१४ रोजी भर रयात खून झाला. यामुळे मोठा ोभ िनमाण
झाला. या करणाची चौकशीअ ंती खुनी सिबयन वंशाचा व सिबयन अिधकाया नी शे
पुरिवली ते प झाले. यामुळे ऑियन जनतेत सिबयािव युाची मागणी केली.
अखेर २३ जुलै सिबयास िनवाणीचा संदेश पाठवला क, खुनाची चौकशी व ऑिया -
हंगेरीिवरोधी चार बंद झाला पािहज े, ही मागणी केली आिण याचे उर ४८ तासात ावे;
परंतु सिबयाने या अटी अमाय केया. हा वादाचा आंतरराीय यायालयासमोर
ठेवयाला सिबयाने तयारी दशिवली. पण ऑियान े फेटाळून लावली . इंलंड, ास,
रिशया मयथीन े ऑियाची मुदत वाढवयाचा यन केला, पन ते अमाय केले. शेवटी
ास, इंलंड, जमनी, इटाली यांया बैठकची मागणी केली. पण याला जमनीने िवरोध
केला. शेवटी ऑियान े २८ जुलै १९१४ रोजी सिबया िव यु पुकारल े.


१२) युात भाग घेयाच े इतर देशांची कारण े :
लाह जमातीच े संरण करणाया रिशया ला सिबयाबाबत सहान ुभूती वाटत होती.
यामुळे बाकन देशातून तुकथानची हकालपी करयास मदत केली तर आता बाकन
देशातून ऑिया -हंगेरीची हकालपी करयास रिशयान े ३० जुलैला सिबयाया
मदतीसाठी फौजा पाठवया . यामुळे जमनीने रिशयाला खिलता पाठवून १२ तासांया
आत फौजा परत घेयास सांिगतल े; परंतु रिशयान े अमाय केले. यामुळे जमनीने १
ऑगटला रिशयािव यु पुकारल े. जमनीने ऑियाला मदत केली हणून, ासने
रिशयाला सव कारच े सहकाय केले. यामुळे जमनीने ३ ऑगट रोजी ासिव यु
घोिषत केले.


इ.स. १८३२ या करारान ुसार बेिजयमया तटथ ेची हमी इंलंड, ास,
िशया , ऑिया , रिशयान े घेतली होती. परंतु जमनी बेिजयममध ून सैय नेयाचे munotes.in

Page 159

159 ठरिवल े. यावेळी बेिजयमला राजा अबट ने िवरोध केला; परंतु जमनीने न जुमानया ने
इंलंडने बेिजयमया मदतीसाठी ४ ऑगटला जमनीिव यु पुकारल े. यावेळी इंलंड-
ास, रिशया िव ऑिया हंगेरी जमनी असे दोन गट िनमाण झाले. जमनीया
भावाम ुळे ३ नोहबर १९१४ ला तुकथान जमन गटात सामील झाला. २३ ऑगट
१९१४ ला जपान इंलंड-ासया गटात िमळाला. इटाली यु सु झायापास ून तटथ
होती. जमनीया ििम करारात अथ वाटत नहता . कारण इटालीला ऑिया
वचवाखाली इटािलयन देशाची मुता करावयाची होती. यु सु झायान ंतर ९
मिहयान ंतर करार र केला. मे १९९५ दोता ंना इटाली िमळाला. इ.स. १९१७ रिशयन
ांती झायान े युातून अंग काढून घेतले. यामुळे दोत दुबळे झाले. अमेरकन े
जमनीिव ३ एिल १९१७ युात वेश केला व अिनय ंित पाणब ुड्यांवर यु शेवटी
िजंकले.

आपली गती तपासा :
१) पिहया महायुाची कारण े सांगा.







१०.२.२ पिहया महाय ुाचे परणाम :
१) पिहया महाय ुात अफाट ाणहानी :
हे यु युरोिपयन राे, आिका, आिशया खंडात झाले. तसेच ते जमीन ,
आकाश , पाणी या ितही िठकाणी लढल े. या युात जगातील २८ देशांनी भाग घेतला
होता. १/१६ जगातील लोक अिल रािहल े होते. दोता ंया बाजूने ४ कोटी २० लाख तर
जमनीया बाजूने २ कोटी ३० लाख लोक लढल े होते. या युात १ कोटी ३० हजार सैय
ठार झाले. २ कोटी २० लाख लोक जखमी झाले. यातील १/३ लोक कायमच े िनकामीच
झाले. ७० लाख िशपाई कैदीत पडले. या युाचा एकूण खच ९५० अज होता. यात
एकट्या जमनीया ४ हजार कोटी पो॔ड खच झाला.


२) पिहया महाय ुामुळे आिथ क हलाखी :
युकाळात शेती, उोगध ंदे बंद पडले. युसािहयाया िनिमतीसाठी पैसा व
माणस े खच पडली . आवयक वतूंचा तुटवडा पडला . यामुळे महागाई , चलन फुगवटा
मोठ्या माणात वाढला . परणामी अमेरकेकडून पैसा घेतला. युरोपातील कारखान े,
खाणी, कालव े, रेवे सव उवत झाले. यामुळे उपादन मता कमी झाली.



munotes.in

Page 160

160 ३) अमेरकेचा बलाढ ्य सा हणून उदय :
अमेरकेमुळे दोत युात िवजयी झाले. अमेरकेने अनेक राांशी यापारी करार
केले होते. ती रकम परत िमळिवयासाठी ६ एिल १९१७ रोजी अमेरका महायुात
उतरली आिण राजकारणात आपल े थ बसिवल े. दोता ंना मदत कन अथकारणावरही
भाव िनमाण केला. येक गोीत अमेरकेिशवाय घडामोडी होत नसे. यामुळे अमेरकेचे
थान उंचावल े. िशवाय ते युरोपचे धायाच े कोठार होते. यामुळे अमेरकेने जगाच े नेतृव
करयास ारंभ केला.


४) जमनीची दुरवथा :
जमनीचा युात पराभव झायान े दोता ंनी दंड जबरदत लादला होता. तहाया
वाटाघाटीया वेळी जमनीचे हणणे ऐकून घेतले नाही. िकरको ळ बाबतीतही जमनीचा
अपमान केला जात असे. जमनीया वसाहती लुटया. िशवाय शकपातीची स केली.
जमनीचे सावभौमव संपवले यामुळे जमनीया मनात चीड िनमाण झाली.


५) वयंिनणयाचे तव व सावमताचा कौल :
िवसनया वयंिनणयाचे तव दोता ंनी आपया फायाच े होईल असेच
राबवल े. कोणयाही ावर सावमत घेऊन जनतेचा कौल असेल. यामाण े सोडिवण े
जात इ मानल े. यानुसार जमनी, ऑिया , तुकथान इ. साय कोसळून नवीन
लॅिटिहया , िलयुवािनया , इटोिनया , हंगेरी, झेकोलोहािकया , युगोलाहािकया इ. राे
िनमाण झाली एकूण २१ राे नवीन झाली.


६) युाचा धसका रास ंघाची िनिमती :
कोणताही संघष युाने सोडिवयाप ेा व सहकाया ने सोडिवयासाठी आिण
िवसनया ेरणेने व यनान े रासंघाची थापना १० जानेवारी १९२० झाली. कायम
वपाची आंतरराीय संघटना थम अितवात आली.युातील हानी व वातावरणाचा
धसका मनावर बसयान े रास ंघाची थापना झाली.


७) औोिगक ांतीस सुवात :
युरोपातील सव कारखानदारी युाया काळात उद्वत झाली. यामुळे जगाया
बाजारप ेठेत पया मालाची गरज भासू लागली . ही युरोपची गरज भागवयासाठी
अिवकिसत देशात औोिगक ांतीची सुवात झाली.
munotes.in

Page 161

161


८) हकूमशहाचा उदय :
युानंतर अनेक देशात हकूमशहांचा उदय झाला. याचे नवे तवान उदयाला
आले. रिशयान े बोशेिहकच े तवान सांिगतल े. यात कामगारा ंची हकूमशाही अिभ ेत
केली होती. काल मास या तवामाण े लेिननच े नवे योग सु केले. नवे राजकय व
आिथक िसांत मांडले. इटालीत मुसोिलनीन े पॅिसझमचा पाया घातला . जमनीत िहटलरन े
नाझी पाची हकूमशाही अितवात आणल . यातून अनेक संघष िनमाण झाले. यांनी
गतीत वाढ करयासाठी नवे संशोधन िनमाण केले. हायोजन , अणुबॉबचा शोध लावला .

९) वसाहतीमय े वात ंय चळवळीला ारंभ :
िवसनया १४ तवान ुसार वयंिनणयानुसार वातंयाची मागणी वसाहतीन े
केली. यासाठी यांनी लोक जागृती कन वतं होयाचा यन सु केला. रास ंघाने
ही वसाहतीचा रायकारभार सुधारयासाठी यन केला. यामुळे वसाहतीन े वातंयाची
मागणी केली. munotes.in

Page 162

162 आपली गती तपासा :

१) पिहया महायुाचे परणाम प करा.







१०.३ पॅरस शांतता परषद

२८ जुलै १९१४ रोजी जागितक महायुाला सुवात झाली. जमनी ऑियाया
बाजूने तुक, बगेरया, हंगेरी यांनी भाग घेतला तर इंलंड ासया बाजूने यांया
वसाहती . चीन, जपान , इटाली , अमेरका होती. अमेरकेया यु वेशाने युाचे िच
बददल े. १९ सटबर १९१८ रोजी बगेरयान े, ३१ ऑटोबर तुकथानन े, ४ नोहबर
ऑियान े शरणागती पकरली . आही जमनीला समानान े वागवू, या िवसनया
शदावर िवास ठेवून १८ नोहबर १९१८ रोजी जमनीने युबंदी केली. यावेळी जो करार
झाला यानुसार

१) जमनी, ऑिया , तुकथान यांनी िजंकलेला देश सोडून ावा.
२) जमनीने हाईन नदीपय त फौजा मागे यायात .
३) जमनीने ताबडतोब मोठी जहाज े व मोठ्या तोफा व युसािहय दोता ंया हवाली
करावे.
४) जमनीने रिशयाबरो बर केलेला ेटील टोहाक तह र करावा .
शबंदी सुवातीस ३६ िदवसा ंची होती. या काळात युरोपची पुनरचना केली
जाईल , अशी अपेा होती. परंतु दोता ंना शय न झायान े १३ िडसबर, १६ जानेवारी,
१६ फेुवारी अशी पुहा युबंदी वीकारयात आली. या येक वेळी ३३ िदवसा ंची मुदत
िवकारली होती. परंतु जानेवारी १९१९ मये परषद ेया कामकाजास सुवात पॅरस
शहरात केली. कारण युाचा जात ताण सहन केयाने पॅरसची िनवड कन ासचा
समान केला. पराभूत राासह रिशयाला परषद ेला बोलावल े नहत े. दोत आिण यांया
वसाहती अशी एकूण ३२ देश या परषद ेला हजर होते.

१) परषद ेचे येय :
१) जमनी, ऑिया , तुकथानमध ून राजेशाहीच े उचाटन कन साय न करायच े.
तेथील जेला वयंिनणयाचा अिधकार देऊन युरोपची पुनरचना करायची .
२) जमनी, ऑिया , तुकथान यांया युरोपबाह ेरील वसाहतीच े भिवतय िनित करणे.
३) जमनी व ितया िमांकडून युखंडणी वसूल करणे.
४) सव देशात शकपात घडवून आणण े.
५) युानंतरया समया सोडिवयासाठी आंतरराीय संघटना िनमाण करणे. munotes.in

Page 163

163 २) परषद ेसमोरील अडचणी :
१) परषदेत उघड चचा यामुळे लोकमताचा दबाव येत असयान े िनणय घेणे कठीण होत
असे.
२) परषद ेत भाग घेतलेली चंड संया उपिथत होती.
३) अनेक योजना व गु तह यामुळे यात अंमलबजावणी करणे अवघड होते.
४) पॅरसची िनवड हीच मुय अडचण होती.
५) युखंडणी घेयावन वादिववाद िनमाण होत असे.
६) शकपातीबाबत मतभेद होते.
७) िनणय किमटीतील राांचा सहभाग व चचा

३) परषद ेतील महवाया य :
१८ जानेवारी १९१९ रोजी हसायया िस आरस े महालात परषद ेचे उाटन
झाले. या परषद ेतील फ नेयांना याय िमळाला. रिशया व पराभूत राांना देश
नाकारला होता. एकूण ३२ देशांचे ितिनधी हजर होते. िनणयास िवलंब पाहन १० बड्याने
िनणय यावे यास सव ितिनधनी मायता ावी; परंतु पुहा िवलंब लागला . यामुळे
अमेरका, इंलंड, ास, इटाली , जपान या पाच बड्या राांनी िनणय यावे.

अ) अमेरकेचा अय िवो िवसन :
िवसन हा सवात महवाची य असून अमेरका युात पडयापास ून शांतता
तह पूण होईपय त सव महवाची जबाबदारी िवसनन े पार पाडली . िवसन येयवादी ,
वना ळू वतुिथतीकड े डोळे झाकणारा आदशा या मागे धावणारा नेता होता. काही काळ
याने रायशााचा ायापकाच े काम केयाने लबाड ्या, फसवेिगरी माहीत नहती .
लोकांया चांगुलपणावर िवास होता. साहिजकच िवसनला व याया शदांना परषद ेत
वजन ा झाले. िवसनला शांततेचे वेड असयान े जगात कायमची शांतता नांदावी
यासाठी १४ कलमी योजना जाहीर केली. दोतान े व इंज-चाने याया योजन ेतील
रास ंघाची कपना उचलून धरली . रास ंघ थापन झाला. जर कोणाला याय हवा जर
अयाय झाला तर रास ंघाया मायमात ून दूर करता यावे, असा िवास होता. पुढे
हसायचा तह अमेरकन िसनेटने फेटाळून रास ंघावर बिहकार टाकला ही कृती जगाया
ीने चुकची ठरली.

ब) ासया पंतधान जॉज लेमेसीओ :
हा पॅरस शांतता परषद ेचा अय होता जमनीया आमण धोरणाम ुळे
ासमये सतत सरकार कोलमडल े जात होते; परंतु लेमेसीओन े पराभूत ासला
युोस ुक बनवल े. यामुळे शेवटपय त युात ासने तग धरला याला अय बनवल े. तो
ितण बुीचा, वृ, अनुभवी, कुणाबलही दयामाया नसलेला राजकारणी वाघ हणून
ओळखला जात होता. तो वना ळू वृीचा, भांडखोर वभावाचा परषद ेत बहतेक वेळा
झोपल ेला असत . ासया िहतस ंबंधाला धोका िनमाण होताच तो चवता ळून उठत असे.
जमनीबाबत तो अितशय आही होता. जमनीला लकरी ्या पंगू बनवाव े, जबर
युखंडणी लादून आिथक्या दुबल बनवावे, जमनी कधीच वत:या पायावर उभा राह munotes.in

Page 164

164 नये, असे मत होते. तो मुसी व राजकारणी डावपेच यात तरबेज होता. याला िवनोदाची
साथ लाभली होती. िवनोद कन सवाची टर उडवत असे.

क) इंलंडचा लॉईड जॉज :
लॉईड जॉज इंलंडचा ितिनधी , परषद ेतील सवम नेता आिण लोकशाहीचा
चाहता उदारमतवादाचा भोा होता. साहिजकच जमनीला उदार वागणूक िमळेल अशी
यायाबल अपेा होती. मा तो वातववादी व लविचक धोरणाचा असयान े याने
उदारमतवादाला मुरड घातली . कारण युखंडणी वसूल क यावर िनवडण ुका िजंकया
होया .


यामुळे याया धोरणात बदल झाला. जमनीचे खचीकरण झाले पािहज े, असे
लेमेसीओच े मत तर जमनीला उदार व समानान े वागवल े पािहज े, असे िवसनच े मत.
या दोन िभन िवचारा ंतून समवय साधून जमनीवर तह लावला .

ड) इटालीचा पंतधान ओरल ँडो :
इटालीचा पंतधान , िवान, कसल ेला राजकारणी , फडा वा, कायाच े िवशेष
अयास असल ेला हणून तो िस होता. दुदवान े परषद ेवर फारसा भाव पाडता आला
नाही. इ.स. १९१५ या लंडन तहानुसार जो देश ाी होणार होता तो िवसनम ुळे
िमळाला नाही.

वरील चार देशांया मुख नेयांिशवाय जपानचाही यु िजंकयात वाटा होता.
साहिजकच ितिनधचा बड्यांयात समाव ेश केला होता. मा जपानन े युरोपया
पुनरचनेबाबत रस घेतला नाही आिण अितप ूवकडे आपल े िनिववाद ेव िमळावे अशी
जपानची महवाका ंा होती. या गोीची पूतता झाली. मा अमेरकेने जपानला ती िवरोध
केला होता.

४) शांतता परषद ेचा आधारभ ूत गोी :
१) गु तहांची अंमलबजावणी करणे अवघड
२) रिशयन ांतीनुसार िवचारिविनमय
३) अपस ंयाका ंचा ास ंदभात चचा munotes.in

Page 165

165 ४) बड्या राांया िहतस ंबंधातील गुंतागुंत
५) िवसनया योजना

अमेरकेचा अय िवसन लोकशाहीवादी व शांततेचे वेड असल ेला होता.
साहिजकच याने अमेरका युापास ून दूर ठेवयाचा , यु िमटवयाचा , शांतता थािपत
करयाचा युकाळात यन केला. दुदवान े या बाबतीत यश आले नाही. एवढेच नहे तर
अगितकपण े िवसनला युामय े उतराव े लागल े. अमेरकेया यु वेशावेळी १४ कलमी
योजना , चार तवे, चार यु येय व वैिश्ये अशा िविवध योजना जाहीर केया.

१४ कलमी योजना ८ जानेवारी १९१८ :
िवसनन े अमेरकेया यु घोषण ेनंतर िसनेटपुढे भाषण करताना ८ जानेवारी
१९१८ रोजी आपली १४ कलमी योजना जाहीर केली. या योजन ेमाणात जगाची आदश
तवावर पुनरचना हावी. यु कपन ेला कायमच े तडीपास करता यावे व जगात कायमची
शांतता नांदावी, अशी यांनी अपेा य केली. यानुसार योजन ेत तरतुदी केया.
१) गु राजनीतीचा याग
२) सागर संचार वातं
३) अिनब ध आंतरराीय यापार
४) वसाहतीच े संरण व याची गत रााप ुढे िवत हणून यायी वाटणी .
५) शकपात
६) रिशयात ून दोता ंनी फौजा परत बोलावण े
७) बेिजयमया तटथ ेला सवानी मायता ावी.
८) १८७१ मये ासवर झालेला अयाय दूर करावा .
९) ऑिया हंगेरी यातील लोकांना
१०) राीयवाया तवावर इटालीची वयंिनणयाचा अिधकार ावा इटालीची फेररचना
करावी .
११) सिबया, मॉटेिनो व मािनया यांना परकया ंया जोखडात ून मु करावे.
१२) तुक सायाया जेला वयंिनणयाचा अिधकार ावा.
१३) वतं पोलंडची िनिमती करावी व पोलंडला समुिकनारा िमळवून ावा.
१४) रास ंघाची थापना करयात यावी.

िवसनन े युरोपचा पुनरचनेबाबत या योजना जाहीर केया होया . िवसनम ुळे
दोता ंनी यु िजंकले असयान े या योजना वायावर सोडून देता येत नहया . मा या
जशाया तशा अमंलात आणता येत नहया . कारण एक तर या योजना चारत
वपाया होया. यात अनेक गोी परपरिवरोधी असयान े यांची अंमलबजावणी
अशय होती.

५) शांतता परषदेचे कामकाज - १८ जानेवारी १९१९ :
१८ जानेवारी १९१९ रोजी ासया हसाय येथील आरस े महाल राजवाड ्यात
जमन एककरणाया ४८ या वधापन िदनी ासचा अय पॉईन केअर याने उाटन
केले. या परषद ेने मय युरोप, मय आिशया , अितप ूवकडील देशाबाबत पुनरचना केली.
या परषद ेने munotes.in

Page 166

166 १) जमनी बरोबर हसायचा तह २८ जून १९१९
२) ऑिया बरोबर सट जामनचा तह १० सटबर १९१९
३) बगेरया बरोबर यूलीचा तह २७ नोहबर १९१९
४) हंगेरी बरोबर टॉयनॉनचा तह ४ जून १९२०
५) तुकथान बरोबर िसहस चा तह १० ऑगट १९२०.

या पाच तहांपैक ४ तह पराभूत राांनी वीकारल े. मा तुकथानया केमाल
पाशान े सुलतानाला बडतफ कन िसहस चा तह फेटाळून लावला .

आपली गती तपासा :
१) िवसनची १४ तवे सांगा.








१०.४ हसायचा तह

युबंदीपूव तह समानान े व वाटाघाटीन े करयाच े आासन िवसनन े िदले होते;
परंतु यात जमन ितिनधीला वाटाघाटीसाठी बोलावल े नाही. मसुदा जमनी
पोचवयाप ूव यातील तरतुदी समजयान े जमनीने दुयम दजाचे अिधकार पाठवल े. हा
दोता ंत अपमान वाटला शेवटी जमनीचा परराम ंी रॅड्यूझ पॅरसला पाठवला . याचा
अितशय अपमान करयात आला . युाची सव जबाबदारी जमनीवर लादली . अखेर
नाखुशीने हसायचा तह जमनीने वीकारला . या परषद ेत ३२ राांचे एकूण ७० ितिनधी
व यांचे सलागार मंडळ हजर होते. अखेर २८ जून १९१९ रोजी जमनीने तहावर सही
कन यु संपवले.


१०.४.१ हसाय तहाया तरतुदी - २८ जून १९१९ :
पॅरस शांतता परषद ेने जमनीवर लादल ेला हा हसायचा तह अयंत महवाया
आहे. कारण या तहाने जमनीवर भयंकर अयाय केला. यामुळे जमनी सूडाने पेटली.
यातूनच दुसरे महायु उवले. हणूनच दुसया जागितक महायुाची बीजे हसाय तहात
होती, असे हटल े जाते. हसाय तह सुमारे १५ भागात २३० पानांचा आहे. अयासाया
सोयीसाठी याचे ादेिशक तरतुदी, लकरी तरतुदी, आिथक तरतुदी, कायद ेशीर तरतुदी
व इतर तरतुदी अशा कार े याचे वगकरण केले जाते.


munotes.in

Page 167

167अ) ादेिशक तरतुदी :
हसायया तहाने जमनीला पिम, उर, पूव सीमेवर फार मोठ्या देशावर पाणी
सोडाव े लागल े. जमनीला वत:या देशातील देश पुढीलमाण े सोडावा लागला .

१) जमनीची पिम सीमा :
जमनी व ास या दोन देशांत नैसिगक सरह नहती . दोन वेळी जमनीने
ासवर आमण केयाने ासने हाइनलँड देशाची मागणी केली व हाईन नदी नैसिगक
सरह ठरवावी परंतु १०० टके जमन असयान े ते अमाय केले व ासया
संरणासाठी संरण फळी तयार केली ती पुढीलमा णे.

१) हाईन नदीया पिमेकडे ५२ िकलोमीटर ंदीचा जमन देश िनलकरी बनवावा .
२) या देशात १५ वषासाठी दोता ंया फौजा ठेवायात दर पाच वषाया अंतराने या
फौजा काढून यायात .
३) हाईन नदीवरील पूल व मोयाया िठकाणी दोत राांया फौजांया तायात
असावीत .

सार ांता संदभात धोरण :
हाईन लँड िमळवयात अपयश आयान े ासने या देशाया बाजूचा सार
ांताची मागणी केली. तेथे बहसंय जमन होते. मा जमनीने ासया दगडी खाणी
उवत केया होया हणून ासने या देशाची मागणी केली; परंतु याला नकार
िदला. पण या देशातील दगडी कोळसा घेयाचा अिधकार ासला १५ वषासाठी देयात
आला . नंतर या ांताचे सावभौमव घेऊन ास क जमनी यात सामील हावे हे तेथील
जनतेया मनावर रािहली .

२) जमनीची उर सीमा :
बेिजयमला देश : या सीमेवर बेिजयमची सरह होती. जमनीने हला कन
बेिजयमच े चंड नुकसान केले होते. याबल बेिजयमला नुकसान भरपाई िमळवून
देयाची गरज होती हणून या सरहीवरील युपेन, मालम ेडी मासनेट तीन जमन बंदरे
बेिलयमला िदली.

डेमाकची ाी : िहएना परषद ेने इलेरवग ांत डेमाकला िदला होता. इ.स. १८६४
मये िबमाक ने डेमाकचा पराभव कन तो ांत जमनीला जोडला . मा या वेळी तो ांत
डेमाकला िदला.

३) जमनीची पूव सीमा :
डॅिमक बंदर (डािझग बंदर) : डािझग बंदर व परसरातील सुमारे ७०० चौ.िक.मी. चा
देश जमनीतून अलग करयात आला. हे बंदर आंतररराीय यापारासाठी सवाना खुले
करयात आले. वातिवक १३ या शतकात िशयान े वसवल ेले हे बंदर वंिशक, धािमक,
सांकृितक ऐितहािसक सवच िने हे बंदर जमनीचे होते परंतु ते अलग करयात आले.

पोलंडची िनिमती : या देशात पोलंड हे सवात दुदवी रा िशया , ऑिया व रिशया
या तीन बड्यांयामय े असल ेला हा देश यांनी पोलंडचे अनेक वेळा आपापसात वाटणी munotes.in

Page 168

168 कन वातंय न केले होते. िवसनया १४ कलमी योजनेत पोलंडला वातंय िमळवून
देयाचे व पोलंडला समु िकनारा देयाचे आासन िदले होते हणून हसाय तहाने पूव
िशयाचा फार मोठा देश पोलंडला देऊन वतं, पोलंडची िनिमती केली. डािझग
बंदरचा २४० मैल लांब व ५० मैल ंद अशी पोलंडला पोिलसा ंना कॉरडॉर देयात आले.

सायल ेिशयाची वाटणी : सायल ेिशयाचा देश सावमतािशवाय िमळावा अशी
झेकोलोहािकयाची मागणी होती; परंतु िवसनन े याला िवरोध केला. मा सावमताया
आधार े सायल ेिशयाचा काही भाग झेकोलोहािकया व मािनयाला देयात आला . मा या
बदलाम ुळे जमन वंशाचे लोक पारतंयात होते. अनेक उोगध ंदे, खाणी यास जमनीला
मुकावे लागल े.

मेमेल बंदर : हसाय आिण हे बंदर तापुरते िलथुवािनयाला िदले. इ.स. १९२३ मये
िलथुवािनयान े आमण कन हे बंदर बळकावल े. इ.स. १९२४ मये रास ंघाने याला
मायता िदली.

४) जमनीचा ादेिशक तोटा :
हसाय तहाने ६ दशल लोकस ंया, २५ हजार चौ. मैलाचा देश जमनीला
सोडून ावा लागला . यामुळे २ ल जमन पारतंयात गेले. या तहामुळे ६५ टके लोखंड,
४५ टके कोळसा, ७२ टके िझंक व ५७ टके बीड उोगध ंदे यास जमनीला मुकावे
लागल े.

५) जमन वसाहती न :
इ.स. १९१४ पयत जमनीने इंलंड, ासया खालोखाल चंड साय िजंकले
होते. सायवादी रााकड ून शोषण होते हणून या वसाहती काढून यायात . िवत
हणून रास ंघाकड े सुपूद करायात अशी िवस नची मूळ कपना , जेयांनी या कपन ेचा
फायदा घेऊन जमनीया वसाहती रास ंघाने काढून घेतया व िवत हणून या अय
देशांना िदया या पुढीलमाण े - १) कामेन टोगोल ँड - ास २) जमनीया दिण
आिकेतील - इंलंडला ३) चीनमधील जमन देश व िवषवव ृाया उरेकडील बेटे -
जपान ४) िवषवृाया दिण ेकडील देश - ऑेिलया, यूझीलंड.

तोटा : या बदलाम ुळे सुमारे २५ दशल लोकस ंया व १९ दशल चौ. मैलाचा देश
यािशवाय या देशातील जमनीची गुंतवणूक जमनीया िविवध कंपया, रेवे इ. जमनीला
गमवाव े लागल े.

ब) आिथ क तरतुदी :
१) युखंडणी : हसाय तहातील मुदत खंडणी ही तरतूद अितशय अयायकारक व
जमनीत संताप िनमाण करणारी होती. कारण िवसनन े आही कोणावर यु खंडणी
लादणार नाही, असे जाहीर केले होते. मा जमनीकड े दोता ंनी ५ नोहबर १९१८ रोजी
युबंदीचा ताव मांडला. यावेळी दोता ंया नागरका ंची जी हानी झाली ती जमनीने
भन ावी, अशी सूचना होती. यानुसार लकराची पेशस व मयत सैिनकाया िवधवा munotes.in

Page 169

169 पनीला िदली जाणारी पेशन अशा मागया वाढत जाऊन शेवटी युाचा सारा खच
जमनीने भन ावा, अशी दोता ंनी मागणी केली. हसाय तहातील कलम नं. २३७ माण े
दोत राे व युातील याचे सहकारी युाची जबाबदारी जमनीवर टाकत आहेत. जमनी
ितचा िवकार करत आहे. जमनीकड ून नुकसान भरपाई घेयाबाबत दोत राांत एकमत
झाले. शेवटी जमनीने ५०० कोटी डॉलस सोने व वतुया पात दोता ंना ावे, असे
ठरले. दोता ंया येक देशाचे नुकसान भरपाईचा आकडा िनित करयासाठी इंलंड,
ास, इटाली , अमेरका यांचा येक एक व बेिजयम , डेमाक, चीन, जपान इ. देशांचे
पाच ितिनध चे किमशन नेमले. या किमशनन े ६ अज ७ कोटी डॉलस एवढी चंड
युखंडणी जमनीवर लादली .

२) यापारी िनबध :
१) १६०० टन मतेची सव जहाज े जमनीने न करावीत िकंवा दोता ंया हवाली
करावीत .
२) यापेा कमी मतेची २५ टके व मासेमारीची २५ टके जहाजे न करावीत .
३) जमनीने पुढील पाच वषाया काळात दोन ल टन मतेची जहाज े दोता ंस पुरवावीत .
४) जमनीचा िभल कालवा व टेरीन बंदर आंतरराीय वाहतुकसाठी खुले करयात यावे.
५) हाईन, डॅयूब, ओडर , िनमेन एब इ. जमनीतील मोठ्या ना आंतरराी य
वाहतुकसाठी खुया करयात यायात .
६) जमनीला चीन व मोरोको मये असल ेले खास यापारी अिधकार काढून घेयात आले.
७) ास, बेिजयम , इटलीला १० वषापयत दगडी कोळसा पुरवावा .

थोडयात जमनीवर चंड युखंडणी आिण अनेक यापारी िनबध लादून
जमनीचे आिथक खचीकरण केले.

क) लकरी तरतुदी :
जमनीने आपया लकरी सामया ने हे यु पेटवले होते. साहिजकच जमनीला
लकरी ्या पंगू बनवल े तर पुहा अशी आपी उवणार नाही, हणून हसाय तहाने
जमनीवर पुढील लकरी िनबध लादल े.
१) जमनीतून सची लकरी सेवा न करावी .
२) जमनीचे जातीत जात १ लाख खडी फौज ठेवावी.
३) या सैयातील िशपायान े कमीत कमी १२ वष तर अिधकाया नी कमीत कमी २५ वष
नोकरी केली पािहज े.
४) लकराबाह ेर जमनीत कोणत ेही लकरी िशण देयात येऊ नये.
५) जमनीने जातीत जात १५ हजार आरमार ठेवावे व १५०० आरमारी अिधकारी
ठेवावेत. munotes.in

Page 170

170६) १० हजार टन मतेपेा जात अयावत युनौका न करायात . ६ फुअस (नाव),
१२ िवनािशका व १२ सुंग पेट्या या यितर सव यु सािहय दोता ंया हवाली
करावे अथवा न करावे.
७) जमनीया पिम िकनाया वर ५० िक.मी. ंदीचा िनलकरी टापू बनवावा .

थोडयात जमनीया लकराच े खचीकरण कन दुबल बनवल े गेले.

ड) कायद ेशीर तरतुदी :
हसाय तहातील २३९ कलम यु गुहेगाराबाबत आहे. जमन लोकांत चंड
संताप िनमाण करणारी ही तरतूद जमन नेयांनी यु पेटवले. आंतरराीय िनणय िनयम
करार पायदळी तुडवले हणून दोता ंनी सुमारे १०० जमन नेयांची यादी तयार केली व
याची यायालयीन चौकशी करयाची तरतुदी करयात आली . एक नंबरचा आरोपी
िवयम कैसर हॉलडंला पळून गेला होता. हॉलंडने दोता ंया तायात देयास नकार िदला.
चौकशीया वेळी जमन नेयाया गुाबरोबर दोता ंचीही अनेक पापे चहाट ्यावर आली
असती . दोत सुा या तरतुदीया अंमलबजावणीबाबत फारस े काटेकोर रािहल े नाहीत .
कारण नाममा या लोकांची यायालयीन चौकशी केली व जुजबी िशा ठोठावया . या
यादीतील दोन नंबरचा आरोपी रचड माशल, िहडेनबुग होते. तो इ.स. १९२५ मये जमन
जासाकाचा अय बनला . दोता ंनी याला िवरोध नहे तर याचा साधा िनषेधसुा
केला नाही.

आपली गती तपासा :
१) हसाय तहातील ादेिशक तरतुदी प करा.





१०.४.२ हसाय तहाच े टीकामक परीण :
हसाय तह हा आधुिनक जगाया इितहासातील सवात वादत दताव ेज होय.
या तहाचे जेवढे समथक आहेत तेवढेच टीकाकार आहेत. जमनीतील हा तह जुलमी,
अयायी , वािभमानाला धका देणारा, िवासघात करणारा असे वणन लोकांनी केले तर
दोता ंनी युरोपला कायमची शांतता देणारा तह असे हटल े आहे. हा तह येयवाद व
यवहारात याची सांगड घातली जाते. यामुळे या तहाया वेळी अनेकांनी या तहावन
जगात दुसया महायुाची वाटचाल सु होईल, अशी भीती य केली व पुढे ती भीती
योय होती हे िस झाले.

१) दोता ंनी तह जमनीवर लादल ेला होता :
परपर देवाणघ ेवाण, वाटाघाटी केया नाहीत . जमन ितिनधना फ दोनदाच
बोलावल े. या परषद ेचा मसुदा वीकारताना व शेवटी तहावर सही करताना यामुळे हा तह
आमयावर लादला अशी जमनीची भावना झाली. यामुळे जमनीचा वािभमान दुखावला . munotes.in

Page 171

171यु करणे गुहा आहे पण पराभव पकरण े गुहा नाही. परषद जमनीला याय देयासाठी
नाही तर जमनीची लूट करयासाठी आहे असे जमनीचे मत झाले. साहिजकच जो तह
वाटाघाटीन े झाला नाही तो पाळयाचे जमनीवर बंधन उरले नाही. याबाबत दोता ंचे असे
मत होते क, आमयात पुनरचनेबाबत मतभेद होते. जमन ितिनधीला बोलावल े असत े
तर याने फायदा घेतला असता . जमनीत लोकशाही कधीच नहती . वाटाघाटी , चचा
यापेा यांना हकूमशाहीची भाषा माहीत होती.

२) हसाय तह लोका ंचा नसून मुसा ंचा तह :
युकाळात सवसामाय जनतेने खूप हालअप ेा सहन केया होया. दोता ंनीही
जनतेला अनेक कारची आासन े िदली होती. मा तह करताना ही आासन े यांचा िवचार
केला नहता . मुसान े हवी तशी पुनरचना केली, जो लोकांचा नहे तर तो मुसांचा तह
होता, अशी टीका केली जाते.

३) हसाय तह खूप कडक होता :
जमनीवर अयाय करणारा , कोणयाही वािभमानी राांनी वीकारावा असा तह
नहता तर दोता ंनी जमनीला वागवल े असत े तर कदािचत जमनीने या तहाचे पालन केले
असत े; परंतु जमनीला लकरी ्या पंगू व आिथक दुबल बनवल े होते. सव जागी अपमान
केला. जोपय त जमन दुबळा होता तोपयत नाईलाजान े तह पाळला. पण लवकरच जमनीने
तहाया िचंधड्या करयास तयार झाला.

४) तहामय े देवाणघ ेवाण वीकारली नाही :
शकपात , सागरी संचार, वातंय, वसाहतीया शोषणाच े उचाटन यासारया
अनेक आदश तरतुदी मांडया. याया आधारावरच जमनीतील शकपात घडून आणली .
जमन ना, बंदरे आंतरराीय वाहतुकसाठी खुली ठेवली. जमनीचे साय उवत
केले. पण यातील एकही गो दोता ंनी वीकारली नाही िकंबहना जमनीची जहाज े, शा
िमळवली. वसाहती वाटून घेतया. जर या आदशा चा सवानी वीकार केला असता तर
अशी जमनीची पुहा युाची भाषा झाली नसती .

५) हसाय तहान े जमनीचा िवासघात :
यु समाीप ूव आही जमनीला समानान े वागवू, वाटाघाटीन े तह क, अशी
आासन े दोता ंनी िदली होती. पण यात जमन ितिनधीला वाटाघाटीस बोलवण े
नाही. अयायकारक तह लादला . यामुळे दोतान े आमचा िवासघात केला, अशी
जमनीची भाषा येऊ लागली .

६) तहाचा सवात महवाचा दोष हणज े सूडबुीने लादला :
दोता ंनी बहतेक वेळा वाटाघाटी , बहमताचा िनणय, सावमत यासारख े
लोकशाहीचा देखावा केला. पण यात भाषा लोकशाही तर कृती हकूमशाहीची होती,
असे िदसून येते.


munotes.in

Page 172

172७) युखंडणीची तरतूदही दोता ंना हानीकारक :
जमनी दोता ंना खंडणी देऊ लागला होता. यु काळात अमेरकेया घेतलेया
कजाचे हे या पैशातून भ लागला . यावेळी जमनीस यु खंडणी देणे शय नाही असे
प झाले. यावेळी ासने जमनीवर हला केला. यावेळी अमेरका जमनीला
अथसहाय क लागली . यामुळे अमेरकन पैसा अमेरकेतच परत येऊ लागला . यामुळे
जगात आिथक महामंदीचा फटका बसला . लॉगसन - या तहाने जमनीचा १/८ भूभाग
जमनीया साया वसाहती , १५ टके शेत जमीन , १२ टके पशुधन, १० टके
कारखान े, २/५ दगडी कोळसा इ. जमनीला मुकावे लागल े.

थोडयात जमनीला अयायकारक असयास तो तह पाळयाची जमनीवर
नैितक बंधन रािहल े नाही. यामाण े इ.स. १८७० -७१ मये ासचा पराभव व यातच
ास असमाधानी रािहला . यामुळे जगाची पिहया महायुाकड े वाटचाल सु झाली.
इ.स. १९१९ मये जमनीवर अयाय झायाच े हसाय तहातून दुसया जागितक
महायुाकड े वाटचाल झाली हणून हसाय तहातच दुसया जागितक महायुाची बीजे
होती, असे हणतात .

आपली गती तपासा :

१) हसाय तहाचे परण करा.







१०.५ सारांश

रिशयामय े झारची सा होती. यांया काळात रिशयात सामािजक , आिथक
िवषमता मोठ्या माणात होती. यातच पिहया महायुामये रिशयाचा पराभव झाला.
याचा परणाम रिशयन जनतेवर झाला. लेिननया नेतृवाखाली रिशयन राया ंती घडून
आली . या राया ंतीचा रिशयावर व संपूण जगावर परणाम झाला. लेिननने रिशयाची सुे
हाती घेऊन रिशयाचा सवािगण िवकास घडवून आणला .

युरोिपयन राांचा महवाका ंा धोरणाम ुळे २० या शतकाया ारंभीच पिहल े
महायु पेटले. या युाला अनेक कारची कारण े जबाबदार आहेत. यातील काही काही
कारण े आयंतीक रावादाया वपाची होती. या युात सव जग उतरल े होते. या
युाचे सव जगावर अयंत वाईट परणा म झाले. अशा वाईट घटना टाळयासाठी यु
समाीन ंतर रास ंघाची थापना झाली.
munotes.in

Page 173

173 जमनीया पराभवान े पिहया महायुाचा शेवट झाला. जागितक शांततेसाठी
ासमधील पॅरीस या िठकाणी शांतता परषद भरवयात आली . या परषद ेमये शु
गटातील ितिनधीला बोलावया त आले. दोत राांनी सव युाची जबाबदारी जमनी
आिण ितया दोत राांवर टाकली . या शांतता परषद ेमये हसायचा तह, सॅट जामनचा
तह, यूलीचा तह करयात आला या बरोबर रास ंघाची थापनाही केली. रास ंघाने
राजकय व अराजकय काय मोठ्या माणात केले.

१०.६

१) पिहया महायुाची कारण े प करा.
२) पिहया महायुाचे परणाम सांगा.
३) शांतता परषद ेचा आढावा या.
४) हसायचा तरतूदी सांगून तहाच े टीकामक परीण करा.








munotes.in

Page 174

174११

रिशयन राया ंती

घटक रचना :

११.० उिे
११.१ तावना
११.२ रिशयन राया ंती
११.३ सारांश
११.४

११.० उि े

१. रिशयन राया ंतीची करण े आिण परणाम समाजतील .
२. १९१७ या रिशयन राया ंतीमधील ल ेनीनची भ ूिमका काय होती ? हे आपयाला
समजेल.

११.१ तावना

१८ वे शतक ांतीन पेटलेले शतक हणून ओळखले जाते. औोिगक ांती,
अमेरकन ांती, च राया ंती ही या शतकातील तीन ठळक उदाहरण े होय. औोिगक
ांतीने उपादनाया ेात आमूला बदल कन जगाचा चेहरामोहरा बदलून टाकला .
अमेरकन ांती सायशाहीला टोला िदला व लोकशाहीची थापना केली. च
राया ंतीने राजेशाही, सरंजामशाही , धमगुची सा उलटून वातंय, समता , बंधुभाव
याचा जगाला संदेश िदला. २० या शतकात सव जगाया इितहासात इ.स. १९१७ ची
रिशयन ांती अभूतपूव ठरली. ती जवळजवळ ७०-७५ वष ही ांती िजवंत रािहली . सव
जग या ांतीने धातावल े आहे. कारण जगातील भांडवलशाहीच े उचाटन कन जगभर
कामगारा ंचे राय थािपत करयाच े व भांडवलशाही उलथून टाकयाच े या ांतीचे वन
आहे.

या ांतीने सामािजक , राजकय , आिथक जीवनात बदल घडवून आणला . एवढेच
नहे तर पााय जीवनम ूय, पााय अथयवथा , समाजयवथा , नीतीम ूय यांना
जबरदत आहान केले. औोिगक ांतीमुळे कारखानदारी िहरवळली. नवा कामगार वग
उदयास आला . उपादन साधना ंची मूठभर लोकांकडे मालक ते कामगारा ंचे शोषण करत
कामगाराया अनेक समया यातून या ांतीने एक नवा िकोन िनमाण केला. काल munotes.in

Page 175

175मास चा िसांत या ांतीने सयात उतरवला . या ांतीचे तवान जगातील
कामगारा ंमये लोकिय ठरले. यामुळे सव जगातील कामगारा ंचे संघष होऊन
भांडवलशाही उलथून सायवाद पसरवयाचा या ांतीचा यन आहे. मा रिशयाला
आिथक ेात अपयश येऊ लागयान े रिशयान े जागितक ांतीचे वन सोडून
सायवादाला मुरड घालयास यन चालवला आहे. जागितक शांततेया ीने ही घटना
सुदैवी आहे, या लयकालीन भावी ांतीस पुढील गोी कारणीभ ूत ठरया .

११.२ रिशयन राया ंती

११.२.१ रिशयन राया ंतीची कारण े :
१) समाजातील िवषम समाजरचना :
ांितपूव काळातील समाजरचना १८ या शतकात च राया ंतीपूव
ासमय े या कारची होती याच कारची रिशयात होती. रिशयात सरंजामशाही
यवथा शाबूत होती. रिशयन समाजात दोन वग होते. पिहया वगात रिशयन झार, याचे
नातेवाईक , सरंजाम सरदार , जमीनदार यांचा वग होता. देशातील उपनाची सारी साधन े
या मूठभर लोकांया हाती होती. उरलेला सारा समाज दुसया वगात मोडत होता. यामय े
सरंजाम सरदाराया , जमीन दाराया जिमनीत राबणारा भूदास, छोटे शेतकरी , शेतमजूर,
कारागीर इ. समाव ेश होता. या लोकांकडे उपनाची साधन े नसत. पिहया वगाया
मेहरबानीत या लोकांना जगाव े लागत होते. इ.स. १८६१ मये भूदासाची मुता करयात
आली ; परंतु झारने तो यन अधवट सोडयान े खया अथाने भूदासांची मुता झाली
नाही.

२) अकाय म दुबल झारशाही :
ांती ही दार ्याया पोटी जम घेत असत े. रिशयात कमालीच े दार ्य होते. हे
दार ्य दूर करयाच े सवसामाया ंचे जीवन सुखी बनवयाची मता झारशाहीत नहती .
रिशयात सुमारे ३०० वषापासून रोमॅनोह घरायाची वंशपरंपरागत सा होती. रिशयातील
सवच राजे झार या नावान े ओळखले जात. वंशपरंपरागत राजेशाही एक महवाचा दोष
हणज े अपवादामक चांगले राजे िनपजतात . रिशयातील िपटर-िद-ेट याचा अपवाद
वगळता सवच राजे अकाय म, दुबल, ाचा री होते. ांतीकारातील झार, िनकोलस
दुसरा हा सवाहन कळस होता. याने देशात भयंकर अयाचार केले. जनतेवर अनेक युे
लादली . पााय िवचार रिशयात फैलावू नये हणून याने वतमानपाची , जनतेया
मूलभूत वातंयाची मुकटदाबी करणार े रानटी उपाय योजल े. यामुळे यांयािव संत
वातावरण झाले. इ.स. १९०५ मये जपानन े रिशयाचा पराभव केला. यामुळे झारचा
दुबळेपणा उघड झाला. आपया अिनय ंित सेला फाटा ावा व लोकशाही तािवत
करावी यासाठी लोकांनी ांती केली; परंतु यापास ून काही बोध घेतला नाही. इ.स. १९०६
नंतर कामगारायात फूट पाडून पुहा अिनय ंित कारभार सु केला. अिनय ंित
झारशाहीला िवरोध होऊ लागला . तो वत: अकाय म व दुबल होता. तो आपली पनी
झारीना िहया सयान े रायकारभार करी. झारीनावर राजपुटीनी या साधूचा भाव होता. munotes.in

Page 176

176याला रायकारभाराच े ान नसताना कारभारात हवा तसा धुडगुस घातला . यामुळे
देशभर असंतोष िनमाण झाला. झारया धोरणाम ुळेच रिशया -जपान युात पराभव झाला.
याचा परणाम ांती प झाला.

३) वैचारक जागृती :
सो, हॉटेयू, हॉिटअर या तववेयांनी च राया ंतीची वैचारक भूिमका
तयार केली. यामाण े िलओ टॉलटॉ य, गॉक, तुजिनह डोकोहको इ. अिभजात
लेखकांनी रिशयन राया ंतीची वैचारक भूिमका तयार केली. या लोकांनी ांतीसाठी
कधी श हातात घेतले नाही; परंतु आपया िलखाणात ून तकालीन शासन संथा कशा
सडया , नासया असून अधोगतीस पोचया आहेत हे दाखव ून िदले. यांनी किन वगाचे
दु:ख जगाया वेशीवर टांगून ांतीची आवयकता लोकांना पटवून सांिगतली . िलओ
टॉलटॉ यने कादंबरीतून सरंजाम सरदार व यांचे िवलासी जीवन आिण यांयाकड ून
भूदासाच े होणारे शोषण याचे िच लोकांपुढे मांडले. भूदासाया सवसामाया ंया दु:खाला
वाचा फोडली . तुजिनह याने झारशाहीच े िहडीस वप लोकांसमोर मांडले. कामगारा ंया
दु:खाला वाचा फोडली . रिशयातील अनेक सािहियका ंनी, िवचारव ंतांनी रिशयन जनतेला
जागृत केले. झारशाही सरंजामशाही उलथून टाकयासाठी आवयक ती वैचारक भूिमका
तयार केली.

४) रिशयन राया ंतीचा उाता काल मास :
सो च राया ंतीचा उाता मानला जातो. ांतीपु नेपोिलयनन े असे हटल े
क, सो झाला नसता तर च राया ंती झालीच नसती . सोच े च राया ंतीस जे
थान आहे तेच रिशयन ांतीस मास ला थान आहे. कामगाराया शोषणाम ुळे कामगार
संघिटत होऊ लागल े होते. मास ने सायवादी तवान अयंत सोया भाषेत सांिगतयान े
तो कामगारा ंत अितशय लोकिय झाला. याने इ.स. १८४४ मये कयुिनट जाहीरनामा
हा पिहला ंथ कािशत केला. यात याने, या संघषात तुही काही गमावरणार नाही.
कारण तुमयाजव ळ कामािशवाय दुसरे काही नाही तर तुही िजंकला तर तुही
कारखायाच े मालक हाल. मास चे ांतीचे आहान रिशयात वणयामाण े पेटले. यातून
रिशयाची ांतीकड े वाटचाल सु झाली.

५) रिशयाच े औोिगककरण :
१८ या शतकात युरोपमय े औोिगक ांती झाली. रिशया तसा युरोिपयन देश
पण औोिगक ्या अगत मागासल ेला व शेतीधान देश होता; परंतु औोिगक ांतीचे
लोन हळूहळू रिशयात येऊ लागल े. िवशेषत: इ.स. १८९४ मये ास रिशया मैी
करारान ंतर ासने रिशयात चंड भांडवल गुंतवले हणून रिशयाया औोिगक ांतीला
वेग आला . नवे कारखान े, उदयास आले. यामुळे औोिगक ेात यामाण े कामगारा ंची
वाढती संया, कामगारा ंचे शोषण , कामगारा ंया समया या सव गोी १९ या शतकाया
अखेरीस रिशयात िदसू लागया , नयान ेच औोिगक ांतीस ारंभ झायान े
भांडवलदारान े कामगारा ंचे शोषण कन चंड संपी िमळवली. यामुळे भांडवलदार
कामगार संघषास ारंभ झाला. यामुळे कामगार ांतीची भाषा बोलू लागल े. munotes.in

Page 177

177६) साय वादाचा उदय :
औोिगक ांती, कामगाराचा उदय व यांया समया यातूनच युरोपमय े
सायवादाचा उदय झाला. युरोपमय े लुई लँक, सट िसमॉ, प।युरया इ. सायवादी
नेयांनी सवच युरोिपयन देशांत कामगार संघिटत कन भांडवलदारािव पेटवून िदले.
इ.स. १८४८ मये अनेक ांया झाया . या सायवादी होया; परंतु फारस े यश आले
नाही. नयान े औोिगक गती घडून आलेया रिशयात याीन े यन झाले नाहीत ; परंतु
मास चे समाजवादी िवचार रिशयात लोकिय ठरयान े इ.स. १८९५ मये रिशयात
कामगारा ंची वस डेमािटक पाट थापन केली. भांडवलदारा ंिव संघष सु केला.
सरंजाम सरदारा ंया शेतीवर राबणारा भूदास जिमनी तायात घेयास तयार होता. भूदास,
शेतकरी , शेतमजूर यांनी इ.स. १९०० मये सोशल रहोल ेशन पाट थापन केली.

रिशयात झारशाही , भांडवलदार िव कामगार व शेतमजूर संघिटत होऊ
लागल े. याने ती आंदोलन केले; परंतु बोशेिवक गट (बहमतवाला ) व मेशेिहक
(अपमतवाला ) दोन गट िनमाण झाले. लेिनन हा बोशेिवकचा नेता. तयाला रिशयात फ
कामगारा ंची ांती हवी होती. तो झारशाही उलथून टाकयास व ांती करयास इतर
वगाचे सहकाय यायला तयार नहता . साहिजकच बहमत असूनही लेिननचा गट काही क
शकला नाही. याचा फायदा घेउन झारने बहमतावालान े हपार केले. कामगारा ंचे नेतृव
मेशेिहक गटाकड े आले. यांनी इ.स. १९०५ मये जपानन े रिशयाचा पराभव केला. याचा
फायदा घेऊन रिशयात ांती केली. लोकशाही िनमाण केली.

७) ाितिनिधक लोकशाहीला अपयश :
इ.स. १९०४ -०५ या युात रिशया जपानकड ून पराभूत झाला. या वेळी
झारशाहीिवरोधी धुमसत असल ेला असंतोष िवकोपाला गेला. सव देशभर झारशाही व
यांया लोकांचा िधकार केला जाऊ लागला . पराभवाया अपमानान े संतापल ेला
िपट्सबग िवाया नी झारशाहीचा िधकार कन झारशाही पदय ुत करा अशी मागणी
करत मोचा काढला . यात माकोतील िवाथ सामील झाले. यापाठोपाठ कामगारा ंचे संप,
हरताळ पाहन मोचाला पािठंबा िदला. अशा परिथतीत २२ जानेवारी १९०५ रोजी सट
िपट्सबगमधील कामगारा ंचे गोबॅनया नेतृवाखाली चंड मोचा काढला . झारने या
लोकांया मागया माय न करता या मोचावर आपल े घोडद ळ सोडल े. िन:श कामगाराची
चंड माणात हया झाली. रिशयाया इितहासात ररंिजत रिववार या नावान े ओळखला
जातो. या हयाम ुळे जनता संतापली. सारा देश संप, हरताळाने पेटून उठला . यामुळे झारन े
ऑगट १९०५ मये जनतेया ितिनधची ड्यूमा बोलिवली जाईल , अशी घोषणा केली.
इंलडंया धतवर रिशयात राजेशाही सु केली; परंतु झारने इ.स. १९०५ नंतर
कामगारा ंत फूट पाडून पुहा आपया अिनय ंित सेचे पुनजवन केले.

८) पिहल े जागितक महाय ु :
वरील कारणाम ुळे ांतीची पाभूमी तयार झाली. जनता झारशाही उलथून
टाकयास तयार झाली. परंतु झारने लकराया जोरावर सेया जोरावर िचरडून टाकली .
अशा परिथतीत इ.स. १९१४ पिहल े जागितक महायु सु झाले. यु आघाडीवर munotes.in

Page 178

178रिशयाचा पराभव होऊ लागला . युकालीन समया , पराभवाच े दु:ख यातून माच १९१७
मये झारशाहीचा शेवट कन रिशयन ांती घडून आली .

आपली गती तपासा :

१) रिशयन राया ंतीची कारण े सांगा.







११.२.२ ांतीची वाटचाल :
१) पेोाडची ांती :
रिशयान े जागितक महायुात उडी घेतली. , अकाय म, झारशाहीम ुळे सव
तुटवडा िनमाण झाला. अपुया यु सािहयाम ुळे सैिनक यु आघाडीवन पराभूत होऊ
लागल े. झारशाहीिव भयंकर वातावरण तापल े. ८ माच १९१७ रोजी पेोाडया १
लाख कामगारा ंनी तर माको शहरात २५ हजार कामगारा ंनी चंड मोचा काढून झारशाही
उलथून टाकयाची मागणी केली. झारने मोचा िचरडून टाकयास लकराला आदेश िदला.
याने आदेश न मानता कामगारा ंशी हातिम ळवणी केली. अशा परिथतीत जिमनीसाठी ,
कारखायाया मालकसाठी , भाकरीसाठी देशभर दंगली झाया . झारने ड्यूमा बरखात
केयाची घोषणा केली. ड्यूमाने िवसिज त होयास नकार िदला. झार घराणे, नातेवाईक
यांना तुंगात डांबले. राजकुमार जॉज एलहॉ व या समाजवादी नेयाया नेतृवाखाली
रिशयात हंगामी सरकार थापन झाले. अशाकार े ८ माच १९१७ रोजी झारशाहीचा शेवट
होऊन रिशयात ितिनधी राजवट सु झाली.

२) हंगामी सरकार :
िनकोलसया राजयागान ंतर ड्युमाने सिमतीची िनवड कन हंगामी सरकार
थापन केले. यांनी सव राजकय कैांची ताबडतोब मुता करयाचा आदेश िदला.
युाबाबतच े नवीन धोरण जाहीर केले. यू लोकांवरील सव िनयंण र केले. रिशयाकरता
नवीन घटना बनिवयात येईल, असे जाहीर कन उदारमतवादी मानवतावादी काय केले;
परंतु याया कारभाराला अंतगत िवरोध होऊ लागयान े मे १९१७ मये जॉज एलहॉ न
याने राजीनामा िदला आिण केरेसकन े सा हाती घेतली. केरेसकन े मे ते नोहबर
१९१७ पयत अिथर परिथती सावरयाचा यन केला; परंतु असंतोष न करता
आला नाही. भांडवलदार -कामगार यांयात ऐय तयार करता आले नाही. जमनीशी शांतता
करयास िवरोध केयाने सैयात बेिशत िनमाण झाली. युात सतत पराभवाम ुळे अपमान
झाला व जनतेने यु बंद करावे ही मागणी केली. पण केरेसकन े अमाय करत याचा
फायदा लकरान े व लेिननने घेतला.
munotes.in

Page 179

179३) बोश ेिहक ांती - ७ नोहबर १९१७ :
केरेसकच े धोरण लेिननला अमाय होते. यातच रिशयन सैयात कमालीची
अवथता , शेतकरी जिमनी जबरदतीन े तायात घेत होते तर बोशेिहक पान े रेड
गाडसमय े कामगार जात संयेत भरती केले. लेिननया नेतृवाखाली ांतीचा िसांत
मांडला. ॉटकया सहकाया ने ७ नोहबर १९१७ रोजी बोशेिहक पान े लेिननया
नेतृवाखाली ांतीचा िनय केला. कामगारा ंनी व ांितकारका ंनी एकदम उठाव कन सव
रायकारभाराची क तायात घेतली. रपात न होता राजधानी बंडवायािन तायात
घेतली. केरेसकच े सरकार न कन ८ नोहबरला लेिननने नया सरकारची सूे अय
या नायान े हाती घेतली.

११.२.३ रिशयन राया ंतीचे परणाम :
रिशयात झारशाहीची अिनय ंित सा, ाचारी , अकाय म असयान े
सवसामाय जनतेचे हाल होत होते. झारने औोिगक गतीला व नया िवचारा ंना,
कपना ंना खोल खड्ड्यात गाडून आपली हकूमशाहीची िटकवयाचा यन करत होता.
परंतु औोिगक गतीम ुळे कामगार वग उदयाला आला . या वगाला संघिटत व मागदशन
करयाच े काय काल मास ने केले. यामुळे रिशयात लोकजाग ृती होऊन आपया
हकासाठी इ.स. १९०५ ला ांती केली. परंतु अपयश आले. यातून इ.स. १९१४
महायुात पराभव झायान े ७ माच १९१७ ला रिशयात ांती होऊन झारशाहीचा शेवट
झाला आिण हंगामी सरकार अितवात आले. या वेळी राजकुमार जॉज एलहॉ व व
केरेक यांनी लोकितिनधी सरकारमय े काय केले; परंतु केनेसकया धोरणाम ुळे
बोशेिहक लोकांनी याचे सरकार न कन ७ नोहबर १९१७ ला बोशेिहक ांती
केली आिण ८ नोहबरला लेिननने रिशयाची सूे हाती घेतली या राया ंतीचे परणाम
पुढीलमाण े -

१) फॅिसझम िव कयुिनझम संघषाचा उदय :
काल मास व लेिननने सायवादाच े नवीन तवान मांडले. यामुळे िनरिनरा या
िवचारणालीत संघष िनमाण झाला. याचा आंतरराीय संबंधावर दूरगामी परणाम
झाला. भांडवलदार वगाला धका बसला . भांडवलदाराया संरणासाठी सायवादी िव
फॅिसझम राांची साखळी तयार झाली. यातून संघष िनमाण झाला.

२) वसाहतीतील वात ंयलढ ्याला यापकता ा झाली :
भांडवलशाहीची शेवटची अवथा हणज े सायवाद अशी सायवादी
िशकवणीम ुळे वसाहतीत चालल ेया वातंयलढ ्याला राजकय संघषाचे वप न राहता
सामािजक आिण आिथक यायाकरता लढा असे महव ा झाले. कयुिनटान े
वसाहतीया वातंयलढ ्याला पािठंबा िदला. यामुळे जागितक संघषाचे वप ा झाले.

३) पााय राांनी पुरकारल ेया उदारमतवादी कपना ंना जबरदत आहान :
रिशयन राया ंतीत पुरकारल ेया सायवादान े उदारमतवाद , यिवात ंय,
लोकशाही , संसदीय रायपती इ. पााय कपना ंना जबरदत आहान िदले. जगातील
सुसंकृत, बुिमान वगाने आतापय त पािमाय संकृती िनमाण झालेया या कपना munotes.in

Page 180

180 उराशी बाळगलेया होया या िनपयोगी आहेत. या सायवादी िवचारान े खोट्या
ठरवया .

४) ांतीने नवीन समाज िनमाण केला :
रिशयन राया ंतीनंतर िवषमता लयास गेली. येकाने आपया शन ुप
आिण गुणानुप काम करावे. या आधारावर नवीन समाज उदयास आला . या समाजात
गरीब-ीमंत भांडवलदार , जमीनदार , यापारी , धमगु या सवाना कामे करावे लागे.
कामान ुप वेतन सवानाच देयात आले. रिशयात मणाया या हातात सा आली .
समाजात कामगारा ंचे वचव थािपत झाले. सायवादाया तवावर समाजाची पुनघटना
िनमाण केली. समाजातील सवात खालचा थर हणज े कामगार याला सा िमळायाने
जगातील सव कामगारा ंत समाधान िनमाण होऊ लागल े.

५) रिशयन सायवादाचा अंत :
बोशेिहक राया ंतीमुळे रिशयन सायशाहीचास ुदधा शेवट झाला. पोलंड,
िफनल ंड, जॉिजया यात रिशयन सायवाान े मोठ्या माणात दडपशाही चालल ेली
होती. रिशयन राया ंतीने या दडपशाहीचा शेवट केला आिण या राांना वातंय िदले.

६) रिशयाला जागितक राांत थान िमळाले :
रिशया ांतीपूव एक मागासल ेले रा होते. याला सुधारणा ंचा पशही झालेला
नहता . इ.स. १९१७ बोशेिहक ांती घडून आयान ंतर एक सायवादी रा हणून
रिशयाचा जागितक राजका रणात उदय झाला. जगातील लावधी िमक रिशयाकड े
नेतृवाया आशेने पाह लागल े. यामुळे एक बलशाली रा हणून मान िमळाला.

७) पंचवािष क योजन ेची देणगी :
पााय लोकशाही पतीन े देशाचा िवकास होत नाही हे रिशयाला पटयान ंतर
रिशयान े पंचवािष क योजन ेारे एक-एक िवभागावर ल कित कन िवकास होतो हे
जगाला दाखव ून िदले. यामुळे पंचवािष क योजन ेचे सव जगान े अनुकरण केले.

८) जगात कामगार आता येऊ लागया :
रिशयात राया ंती होऊन कामगारा ंची सा थापन झाली. यामुळे जगातील
कामगार जागृत पाले आिण आपया हका ंसाठी चिलत शासन यवथ ेशी संघष क
लागल े. यामुळे या देशांनी कामगारा ंया िहतासाठी व संरणासाठी अनेक कायद े पास
कन यांना थान देयाचा यन केला.

आपली गती तपासा :
१) रिशयन राया ंतीचे परणाम सांगा.





munotes.in

Page 181

181 ११.३ सारांश

रिशयातील झारची राज ेशाही उलथ ून टाकणारी सायवादी ा ंती ही
रिशयामाण ेच जगाया राजकय , आिथक व व ैचारक ेांत फार मोठा भाव पडणारी ही
ांती ७ नोहबर १९१७ रोजी घड ून आली . रिशयान े िदनदिश केमाण ेच मा ही ा ंती
२४ ऑटोबर १९१७ रोजी झायान े ती ऑटोबर राया ंती हण ून ओळखली जात े.
या ा ंतीमुळे रिशयात इ .स. १४८० सालापास ून चालत आल ेया झारया राज ेशाहीचा
शेवट झाला आिण त ेथे बोश ेिहक कय ुिनटा ंची सा थापन झाली . जगाया
इितहासात च राया ंती इतक ेच रिशयन राया ंतीला द ेखील महव आ ह े. या
रिशयनराया ंतीने वतमान जागितक राजनीतीला अय ंत संघषामक प िदल े आह े.
रिशयन ा ंतीया व ेळी श ेतकरी जमीनदाराया तावडीत ून सुटला; पण तो ामीण
अथयवथ ेशी बांधला ग ेला. थािनक तरावर शासनाला लोका ंचा सहभाग हवा होता ; पण
राीय तरा वर एकत ंी करभार कायम ठ ेवायचा होता . साहिजकच जनसामया ंचा
असंतोष वाढत ग ेला. अरायवादी तस ेच दहशतवादी लोकन ेतृव क शकल े नाहीत . पण
रिशयन अिमत ेवर िभत ठ ेवणारा जो गत होता , यातूनच समाजवादी ा ंितकारक प ुढे
आले; तर पिमीकरणाकड े आकृ झाल ेया गटात ून मासवादी अ ेसर झाल े. या दोही
गटांनी झार स ेिव अस ंतोष भडकत ठ ेवला. या दोही गटा ंपैक मास वादी मास वादी
बोशेिहक अख ेर यशवी ठरल े. रिशयन राया ंती ही पािहली सायवादी ा ंती ठरली .
आिथक िनयोजनाया मागा ने िवकास साधयाची स ंकपना ही या ा ंतीने जगाला िदल ेली
देणगी आह े. इ.स. १९१७ या फ ेुवारी मिहयात प ेोाड य ेथे कामगारा ंनी संप पुकारला .
ही रिशयन राया ंतीची ना ंदी ठरली . यानंतर राजधानीतील स ैिनकांनीही कामगारा ंना
पाठबा िदला . हे या राया ंतीचे पिहल े पव होते. िवझ लडमय े अातवासात असल ेला
बोशेिहक न ेता ल ेिनन इ .स. १९१७ या एिलमय े रिशयात परतला , तेहा या
राया ंतीचे दुसरे पव सु झाल े.

अथात, रिशयातील ा ंती हे सहज िमळाल ेलं यश नहत ं. फेुवारी ा ंतीिवरोधात
जनरल कोिन लोहनी ऑगट २०१७ मये केलेया िता ंितकारी कारवाया ंवर पुढंही
सेनािधकाया ंनी सैिनकह कुमशाही ल ुया कन ा ंती अपयशी हावी यासाठी यन
केले. परंतु सैय िवख ुरयाम ूळ िता ंतीया या कारवाया िनभ ठरया आिण न ंतर
मोठ्या संखेन सैिनक ा ंितकारी दला ंमये सामील झाल े. ांितकारी ‘रेड आम ’ िवरोधात
िता ंितकारी शया ‘हाईट आम ’ नं सु केलेया यादवी य ुात आधी उल ेख
केलेया महासा िता ंतीला खतपाणी घालत होया . ‘रिशयात हत ेप क नका ’
असा स ंदेश देणाया काही चळवळी य ुरोपातील वगा या पांनी सु केया, यामुळं
पिमेतील महासााना ‘हाईट आम ’ला श ेवटपय त आधार द ेणं शय झाल ं न ा ह ी .
आपयाच द ेशात सोिहएत िनमा ण होतील , अशी भीती या सा ंया मनात िनमा ण झाली
आिण आपण आधीच रिशयात पाठवल ेया स ैिनकांमयेही बंड होयाची शयता या ंया
भयतत ेत भर घालणारी ठरली .

munotes.in

Page 182

182 ११.४

१) रिशयन राया ंतीची कारण े प करा.
२) रिशयन राया ंतीचा रिशयावर व जगावर झालेला परणामा ंचा आढावा या.
३) रिशयन राया ंतीवर एक िनब ंध िलहा .
४) १९१७ या रिशयन ा ंितचा घटनाम िलहा .
५) रिशयात झाल ेया १९०५ या ा ंितची पा भूमी प कन , महव िवषद करा .
६) रिशयन राया ंतीसाठी ल ेिननच े िवचार अधोर ेिखत करा .

संदभ
१) आवट े, लीला, रिशयातील समाजवादी राया ंती, मुंबई, १९६७ .
२) गाडगीळ , पां.वा.रिशयन राया ंती, पुणे, १९६१ .
३) डॉ. आठय े, िवभा, आधुिनक जगाचा इितहास , नागपूर, २०१० .
४) ा. दीित , नी.सी.पािमाय जग , नागपूर, जून २००५ .
५) डॉ.सौ. वै, सुमन आध ुिनक जग , नागपूर, २००२ .
६) डॉ. काले, म.वा.आधुिनक जगाचा इितहास , पुणे, २०२१ .
७) ा. जोशी, पी.जी., अवाचीन य ूरोप, नांदेड, २००८ .
८) Brower, D.R.Ed. Russian Revolution : Disorder or New Order,
London, 1979.
९) Carr. E.H.The Bolshevik Revolution, 3 Vols., London, 1961 -64.
१०) Deutscher, Isaac, The The Unifinished Revolution : Russia – 1917 -
67. London, 1967.
११) Fitzpatrik, David, The Russian Revolution, 19 17-32, New York,
1984.
१२) Footman, David, The Russian Revolution, London, 1962.
१३) Moorehead, Alan, The Russian Revolition, London, 1967.
१४) Roy, M.N. The Russian Revolution, Culcutta, 1967.
१५) Trotsky, Lean, History of the Russian Revoluttion, 3 Vols,
London, 1934.
१६) Wolfe. B.D. An ideology in power : Reflec tions on the Russian
Revolution. London, 1969.
१७) Black, C.E. Rewriting Russian History (1962).
१८) Ellison, H.J.History of Russia (1964).


munotes.in

Page 183

183 १२

रास ंघ

घटक रचना :

१२.० उिे
१२.१ तावना
१२.२ रास ंघ
१२.३ रास ंघाचे काय
१२.४ रास ंघाया अपयशाची कारण े
१२.५ सारांश
१२.६

१२.० उि े

१) रा स ंघाचे सामािजक व राजकय ेातील काय असमाज ेल.
२) जागितक शा ंतता थापन ेत रास ंघाची भ ूिमका समज ेल.
३) रास ंघाया अपयशाची करण े समजतील .

१२.१ तावना

अमेरकेचे रााय िवो िवसन हे शांततेचे भोे होते. यांना खूश
करयासाठी आिण यांया िवचारा ंची पूतता करयासाठी दोत राांनी रास ंघाची
थापना केली. युरोप खंडात वादाच े शांततेया मागाने सोडवण े या हेतून संघाची
थापना झाली. रास ंघाची सनद, उगम, हेतू इ. घटना ंचा िवचार केला. रास ंघाया
वेगवेगया सिमतीया माफत राजकय व अराजकय काय केले. रास ंघावर इंलंड-
ास या दोही राांचा भाव होता. जमनी इटलीमय े हकूमशहाच उदय झाला. यांनी
रासंघाचा राजीनामा देऊन वचव झुगान िदले. आपली इछाप ूतसाठी यांनी
आमक धोरण वीकारल े. यामुळे रास ंघाला अपयश आले आिण रास ंघाचा शेवट
झाला; परंतु यातून पुढे संयु रास ंघाचा उगम झाला.

पिहया महायुाचा शेवट झाला आिण १० जानेवारी १९२० रोजी रास ंघाची
थापना झाली. रास ंघाचा पॅरस शांतता तहात अंतभाव केला होता. संघाची थापना
हणज े युापास ून मानवजातीला वाचवयाचा यन होता. यापूव झारने पुढाकार घेऊन
१८१५ मये पिवस ंघाची थापना तर मेटिनकने चतु:संघाची थापना कन १८२२ munotes.in

Page 184

184 पयत शांतता िनमाण करयाचा यन केला. रास ंघ थापन ेचे ेय अमेरकेया िवो
िवसनला िदले जो. मुय कचेरी वीझल डमधील िजनेहा येथे आहे. रास ंघाची
थापना झायान ंतर सामािजक , अराजकय , राजकय काय कन आंतरराीय शांतता
व सामािजक काय घडवून आणल े. रास ंघाया कायाचे दोन िवभाग पडतात .

१२.२ रास ंघ

१) रास ंघाचा उगम :
महायुात जगाची दैयावथा झायान े आंतरराीय संघटनेची मागणी झाली.
याचमाण े इंलंडया पंतधानान े संघटनेची गरज य केली. जागितकक शांततेसाठी
िवसनन े रास ंघाची कपना मांडली. अमेरकेने जून १९१५ ला शांतता संघ थापन
केला. याचमाण े िवसनया अयत ेखाली सिमती थापन केली. ६ आठवड े जगभर
चचा केली, यानंतर रास ंघाची थापना झाली.

२) रास ंघाची सनद व कलम े :
जागित क शांततेसाठी थािपत झालेली आंतरराीय संघटना हणज े रास ंघ
होय. याची सनद असून यामय े २६कलम े आहेत. कलम १ ते ७ मये संघाची रचना,
सदयव आहे. कलम ८ व ९ मये िन:शीकरण , कलम १० ते १७ मये वादत
िकंवा नदणी , िसी , उजळणी, याी यासंबंधीचे आहेत. कलम २१ मो वसाहतीबाबत
आहे. कलम २३ सामािजक सुधारणास ंबंधीचे आहे. कलम २४ रास ंघ व इतर
आंतरराीय संघटनाबाबत आहे. कलम २५ रेडॉसया कायासंबंधी तर कलम २६
रास ंघाया सनदेत दुती करयाबाबत आहे.

३) रास ंघाची उिे :
१) जागितक शांतता व सुरा िनमाण करणे आिण आंतरराीय सहकाया या ेात वाढ
करणे.
२) एकमेकांशी याय , परपरा ंचा समान राखण े, गुतेचा याग कन उघड संबंध
ठेवयाच े माय केले.
३) जागितक शांतता व सुरितता कायम ठेवयासाठी यु न करयाच े त वीकारण े.
४) इतर राांशी असल ेले संबंध िनित करयासाठी ढ अशा िविधिनयमा ंची िनिमती
करणे.
५) राांबरोबरया यवहारात , तहानुसार कतयात सभासद राांनी मायता िदली.
६) जर राांनी तवाचा भंग केला तर यापारब ंदी, आिथक बिहकार व सैयाचा वापर
करणे.

४) रास ंघाचे वप :
रास ंघ हणज े िवक ळीत जगाच े संघराय असून अिधकार मयािदत व सभासद
हे देशाचे ितिनधी होते. यामुळे राजेशाही, हकुमशाही , लोकशाही राांचे ितिनधी होते. munotes.in

Page 185

185 नवीन राांना सभासदव देताना आमसभ ेया २/३ मतांची गरज होती. रिशयातील
समाजवाद िचरडून टाकयासाठी रास ंघाची थापना झाली.

५) रास ंघाचे सभासद :
रास ंघाया थापन ेया ारंभी दोत राांचे ३० राे महायुातील व १३
तटथ राे अशी ४३ राे होती. इ.स. १९२७ पयत ५६ सभासदा ंपैक ४५ छोटी राे
होती. १९३५ पयत सभासद संया ६५ राे होती. जपानन े इ.स. १९३३ , जमनीने इ.स.
१९३३ मये रास ंघाया सदयवाचा राजीनाम िदला. इ.स. १९३५ ला ते बाहेर पडले.
इ.स. १९४६ ला शेवटया परषद ेला फ ३४ राे होती.

६) रास ंघाया संघटना :
१) महासभा :
सव सभासद राांया ितिनधची सभा हणज े महासभा होय. येक सभासद
रााला तीन ितिनधी . मा यांना एकच मत देयाचा अिधकार होता. यांची कृती
सरकारया धोरणाला पोषक असे. वषातून एक वेळ आिण ते ३ आठव डे अिधव ेशन असे.
जरीन ुसार मुदत कमी अिधक होत होती. ६ थायी सिमया महासभ ेया मदतीस होया.

महासभ ेचे काय हणज े सव सभासद राांत शांततेबाबत िवचार करणे, तसेच
यासंदभात उपाय सुचवणे, वाटाघाटी , मयथी , तडजोड कन सोडवण े, कायद े
तयार करणे, अंदाजपक मंजूर करणे, यायाधीशा ंची नेमणूक करणे इ. काय करणे.

२) सिमती :
महासभा हणज े कायद े मंडळातर सिमती हणज े कायकारी मंडळ होय. बड्या
राांया राजकय डावपेचांचा बालेिकला हणज े सिमती होय. सुवातीला अमेरका,
ास, इंलंड, इटली , जपान हे ५ कायमच े तर ४ अथायी असे ९ सभासद होते.
अथायी सभासदा ंची िनवड ३ वषासाठी होत असे. इ.स. १९२२ मये २ अथायची वाढ
इ.स. १९२६ मये जमनीला कायम सभासदव ा झाले याचे वेळी ३ अथायी
सभासद वाढ हणज े ५ कायमच े ९ अथायी सभासद असे १४ सभासद झाले. इ.स.
१९३४ मये रिशया कायमच े व अथायी २ वाढ यामुळे ६ + ११ † १७ सभासद . इ.स.
१९३९ मये इंलंड, ास हे दोन कायमच े व ११ अथायी सभासद होते.

सिचवालयाला मागदशन करणे हे सिमतीच े महवाच े काय आहे. तसेच संमेलनाच े
संयोजन करणे, उपसिमया ंचे अहवाल वीकारण े, मतभेद, तंटे, चौकशी कन शांततेने
सोडवण े, वसाहतची देखभाल करणे, सरिचटणीसा ंची, नोकर वगाची नेमणूक करणे इ.
कायही सिमतीला करावी लागत असे.

३) सिचवालय :
सिचवालय हे असून ती आंतरराीय सनदी नोकरा ंची कायम वपाच कचेरी
होय. वीझल डमधील िजनेहा येथे आहे. युकाळात अनेक सिमया नेमया होया.
यातून सिचवालयाची कपना िनमाण झाली. यामय े १ सरिचटणीस , २ िचटणीस , २
उपिचटणीस आिण ७५० कमचारी वग आहे. सिचवालयाच े काय हणज े शासकय munotes.in

Page 186

186 कायाची जबाबदारी सांभाळणे, सव िवषया ंची मािहती गोळा कन महासभ ेला व सिमतीला
पुरवणे, कायम िस करणे, िनणयाची, आदेशाची अंमलबजावणी करणे.

४) थायी आंतरराीय यायालय :
आंतरराीय संघष शांततेया मागाने सोडव ून सावजिनक सुरिता व शांतता
िटकवण े, १५ फेुवारी १९२५ ला यायालयाच े उाटन केले. आंतरराीय कतच े
कायद ेत असून ११ यायाधीश , ४ सहायक यायाधीश असे. इ.स. १९३० मये
सहायक यायाधीशपद न कन १५ यायाधीस केले. दरसाल ३० हजार डा◌ॅलस
पगार यािशवाय भे असत . आंतरराीय यायालयाच े काय हणज े वादाया ास ंबंधी
िनणय देणे, महासभा सिमतीला कायद ेशीर सला देणे, िविधिनयमा ंचा अथ लावण े होय.

५) इतर सिमया :
आंतरराीय कामगार सिमती , सामािजक , आिथक ेात काय करणाया
संघटना , वाहतूक संघटना , बौिक ेातील सिमती , मादक पदाथ यापाराबाबत सिमती ,
िया, मुले, यापाराबाबतची सिमती इ. सिमया काय करीत .

आपली गती तपासा :
१) रास ंघाया संघटना ंची मािहती ा.







१२.३ रास ंघाचे काय

रास ंघाची थापना १० जानेवारी १९२० झायान ंतर रास ंघाने सामािजक ,
राजकय , अराजकय काय कन जगात शांतता िनमाण करयाचा यन केला. जे
रााराामधील वाद होते ते सोडवयाचा यन केला. रास ंघावर इंलंड, ास यांचे
अय वचव होते. रास ंघाने जे काय केले याचे राजकय व अराजकय काय असे
दोन गट िनमाण केले आहे. रासंघाने काय कनही आपल े येय साय करयास
अपयशी ठरले. कारण युरोपया राजकारणात जमनीमय े िहटलर , इटालीत मुसोिलनी ,
पेन, जपान इ. देशांत हकूमशाही राजवटीचा उदय झाला. यामुळे रास ंघाला अपयश
आले. रास ंघाजव ळ वत:चे लकरी सामय नसयान े हकूमशहावर िनयंण ते ठेवू
शकल े नाही, परणामी अपयश आले.
munotes.in

Page 187

187अ) अराजकय काय :

१) आिथ क ेातील काय:
युरोिपयन राांना आिथक मदतीसाठी आिथक व िवस ंघटना थापन केली.
रास ंघाला आिथक सला , कज देणे यापार , चलन यात थैय ा करणे, यापारांचे
लवादामाफ त सोडवण े.


२) िनवािसतांया ांची सोडवण ूक :
पिहल े महायु व रिशयन ांतीमुळे युरोपातील लावधी लोकांचे जीवन उवत
झाले होते. यांया अनेक समया होया . १९२१ मये डॉ. फाइनज ेफ नॉनसेनया
नेतृवाखाली सिमती थापन केली. ४० ल लोकांना आधार , १० ल लोकांचे पुनवसन
केले. िहटलरया हकालपीम ुळे यूंचा भरणा पडला . यामुळे हे काम अशय झाले.


३) वाहत ूक आिण दळणवळण :
रास ंघाया सनदेतील कलम २३ मये वाहतूक आिण दळणवळणाचे वातंय
व सुरा आिण रास ंघाया सभासद राांना यापारात समानान े वागिवण े असा उलेख
होता. जमनीया पाणबुड्यांचे वातंय धोयात आले. आंतरराीय जलमागा वरील
वाहतुकचे िनयम, रेवेमागाया सवलती इ. अनेक सोडवण े.


४) सामािजक काय :
रास ंघाचे सामािजक काय अयंत महवाच े काय होय. युामुळे सावजिनक
आरोय धोयात आले होते. यासाठी संघटना थापन कन रोगिनय ंण कायम
राबवल े. रास ंघाया कलम २३ नुसार िया, मुले यांया संरणासाठी महवप ूण
कामिगरी केली. महासभ ेने १९२१ मये ठराव कन िववाहाचे वय वाढवल े. परदेशात
जाणाया िया, मुले यांना संरण िदले. गुलामिगरी , वेठिबगारी अयंत वाईट था होती.
युानंतर गुलामांया यापारास बंदी घातली . १९३२ मये रास ंघाने थायी गुलामिगरी
आयोगाची थापना केली. अफू व अफूपासून मािफया, हेरॉईन, कोिक न इ. मादक
पदाथा ची बौिक व शारीरक ्या खूप हानी होते. यायािव सार व चार
करयासाठी १९२० ला सिमती थापन केली. मादक पदाथा चे सेवन औषधाप ुरतेच
मयािदत ठेवले.


५) जागितक शांततेबाबतच े काय :
आंतरराीय संघष शांतता मागाने िमटवून जगात कायमची शांतता िनमाण करणे
हे मुख उि होते. कोणताही वादिववाद लवादाकड े ावा. िनकाल लागेपयत तीन मिहने
यु क नये. सभासद राांना ादेिशक अखंडवाची व राजकय वातंयाची हमी िदली
होती. थम यापारी व आिथक िनबध लादण े, नंतर लकरी कारवाई करणे अशी तरतूद
होती.






munotes.in

Page 188

188 ब) राजकय काय :
१) रास ंघाया तायातील देशाची यवथा :
डॅिझंग बंदर मु शहर हणून घोिषत केले. याया परसरातील ७०० चौ.मी.
देश जमनीपास ून तोडून घेतला. या देशाची व शहराची यवथा रासंघाकड े िदली.
जमनीचा सारा ांत १५ वषासाठी ासला िदला. वतं पोलंड िनिमतीला मायता िदली.

२) आा ंिकत देश (मॅडेट पत) :
सव पराभूत राांया वसाहती रास ंघाने तायात घेऊन या देशाचे ३ िवभाग
केले. पिहया वगात - इराक, सीरया, लेबनान, पॅलेटाईन , ासजॉ डन, दुसरा िवभाग -
६ वसाहती तर ितसया िवभागात नैऋय आिकेतील काही देश, पॅिसिफक
महासागरातील बेटे यांचा समाव ेश होता. यांची सव यवथा रास ंघाकड े पण य
कारभार इंलंड, ास, जपान , इटली इ. राांकडे होता.

३) अपस ंयाका ंचे संरण :
िवसनया १४ कलमी योजन ेत वयंिनणयाया तवाचा अंतभाव केयाने
देशाची रायणाली ठरिवयाचा अिधकार जनतेला िदला होता. यामुळे अनेक राे
उदयास आली . यामय े िनरिनरा या धमाचे, वंशाचे लोक एक आले. यातून
अपस ंयाका ंना यांया देशात राजकय हक ा झाले. वांिशक, धािमक, भािषक ्या
यांयावर अयाय होऊ नये ही दता घेतली. यासाठी ३ सदया ंया उपसिमया थापन
केया. तार सोडवयाचा यन केला.

४) शकपात :
महायुापूव ास, रिशया , जमनी, ऑिया यांयाजव ळ ३५ लाख सैय
होते. कोट्यवधी पये यासाठी खच करत होते. यामुळे मानवी इतर गत कमी झाली.
केवळ शसज रा बनले होते. यामय े कपात करयासाठी जानेवारी १९२० मये
शकपात योजन ेसाठी थायी सलागार आयोगाची थापना केली. इ.स. १९२२ मये
परषद होऊन मुख राांत आरमारी माण ठरवल े. इ.स. १९२४ मये समवय
आयोगाची थापना केली. इ.स. १९३० ला लंडन येथे नािवक संमेलन झाले. शकपात
संदभात इ.स. १९३२ मये सनद तयार केली. यावेळी ६१ देशांचे २३० ितिनधी हजर
होते.

५) आंतरराीय संघष सोडिवयाचा यन :
१) युपेन-मेमेडी यावन जमनी आिण बेिजयम यांयात वाद सु झाला. इ.स. १९२०
मये संघाने हा देश बेिजयमला कायमचा िदला.
२) इनझाईक बंदरावन इ.स. १९२० मये रिशया आिण पिशया यांयात वाद झाला.
वाटाघाटीन े िमटवला .
३) आलँड बेटावन इ.स. १९२० मये िफनल ंड-वीडन यांयातील वाद वाटाघाटीन े
िमटवला .
४) िसिहयस तहाती कलमा ंमुळे आमिनया-तुकथान वाद सु झाला. इ.स. १९२० मये
िमटवला . munotes.in

Page 189

189 ५) मोरोको -ट्युिनस वसाहतवन इंलंड-ास वाद इंलंडया बाजूने इ.स. १९२१
मये िमटवला .
६) ीस-इटली यांयात कोपÌयूमये संघष झाला. वाद दंड दाखल ीसन े देऊन
िमटवला .
७) िहलना शहरावन पोिलश -िलयुिनया यांयातील वाद पोलंडकडे अिधकार देऊन
िमटवला .

आपली गती तपासा :

१) रास ंघाचे काय सांगा.







१२.४ रास ंघाया अपयशाची कारण े

रास ंघाया अपयशाला ारंभ :
चीनमय े वसाहती ाीसाठी जपानन े चीनया माँचुरयावर इ.स. १९३१ -३२
मये आमण केले. रास ंघाने िनषेध केला. जपानन े इ.स. १९३३ मये रास ंघाचा
याग केला व तो बाहेर पडला . इ.स. १९३५ मये इटलीन े इिथओिपयावर आमण केले.
आिथक बिहकार टाकयान े इटली संघाबाह ेर पडला . याचमाण े रिशयान े िफनल ंडिव
यु सु केले. इ.स. १९३६ -३९ काळात पॅिनश यादवी यु झाले. िहटलरच े पोलंडवर १
सटबर १९३९ रोजी आमण आिण दुसया महायुाला ारंभ झाला. यामुळे जागितक
शांतता राखयात अपयश आले.

रास ंघाया अपयशाची कारण े :

१) रास ंघात जनत ेचे ितिनिधव नहत े :
िनरिनरा या देशांतील सरकारच े ितिनधी हणज े पंतधान , परराम ंी, राजे,
हकूमशहा इ. रास ंघात ितिनधी होते. यांना सरकारचा पािठंबा होता. जनतेचा नहता
यामुळे यांची भूिमका सरकारची असे.

२) रास ंघाने लहान राया ंचा िवास गमावला होता :
आपयावर जर इतर राांनी आमण केयास ते आमण रास ंघ न करेल
हा िवास ारंभी होता; परंतु सामूिहक ितकार तव कोसळले. जपान , इटली , रिशया इ.
या आमक भूिमकेपुढे संघ दुबळा ठरला. यामुळे रास ंघावरचा िवास न झाला.
munotes.in

Page 190

190 ३) हकूमशहाचा युरोपमय े उदय :
जमनी, इटली , जपान इ. देशात हकूमशाही राजवट उदयाला आली . यांनी
देशासाठी नवीन देश िमळवयाचा सतत यन केला. रास ंघाने यावर उपाययोजना
केया तर यांनी संघाया सभासदपदाचा राजीनामा िदला. यामुळे संघ दुबळा बनला .

४) आिथ क नाकेबंदीचे श संघाने योय रीतीन े वापरल े नाही :
रास ंघातील एखाा राावर आमण केयास उपाययोजना हणून आमण
करणाया राावर आिथक नाकेबंदी केली जात असे. पण हा उपाय योय रीतीन े राबवला
नाही. इटलीिव आिथक बंदी धोरण अधवट राबवल े.

५) मुख राये आपया सावभौमवाचा याग करयास नाखूश :
युाया भयानकत ेमुळे मुख राे सव कारच े सहकाय करतील . जागितक
शांतता िटकवयासाठी संगी वत:या सावभौमवाकड े दुल कन संघाचे िनणय
वीकारतील असे रास ंघाला वाटत होते; परंतु य असे घडले नाही. यामुळे अपयश
आले.

६) रास ंघाला जागितक वप ा झाले नाही :
जगातील सव राे रास ंघाने सभासद झाले असत े तर कदािचत यश िमळाले
असत े. रिशया , जमनी ारंभी नहती , अमेरका नंतर संघात नहती . फ इंलंड-ासचे
वचव संघावर होते. यांनी वाथ साधला , परणामी इतरांचा िवास न झाला.

७) रास ंघाशी वत:ची यंणा नहती :
आंतरराीय िनरिनरा ळे करार घडवून आणल े; परंतु कराराचा भंग करणाया
राांवर कारवाई करणारी वत:ची यंणा रास ंघाजव ळ नहती . यामुळे भावी
उपाययोजना झाली नाही.

८) दोन परपर -िवरोधी िवचारणालीच े अपय हणज े रास ंघ :
रासंघाया िनिमती संदभात दोन िवचारवाह होते. रास ंघाने संघिटत
वपान े वेळोवेळी कारवाई कन आपयाजव ळ वत:चे सैय बाळगून शांतता िटकवावी
हे िवचार ासचे, तर रास ंघाने युरोपीय युतीमाण े शांतता थापन ेचे काय करावे असे
िवचार इंलंडचे होते. यामुळे ही रसीख ेच नेहमीच चालू होती.

९) संपूण जग एक व एकमेकांशी सहकाय यावर संघाचे यश अवल ंबून होते :
जगातील रावाद हळूहळू कमी होऊन सारे जग एक होईल, एकमेकांशी सहकाय
करतील , अशी कपना संघाची होती आिण यावर यश अवल ंबून होते. तसेच सव ,
वाद-चचा कन सुटतील ; परंतु ही कपना यात खोटी ठरली. यामुळे अपयश आले.

१०) जागितक शांततेचे अशय काम रास ंघाकड े :
पिहया महायुानंतर युरोपात 'जैसे थे' परिथती कायम ठेवणे हे काम अशय
होते. कारण हसायचा तह हा अयायकारक व अपमा नकारक होता. याचा बदला घेयास
जमनी तयार झाली यामुळे अपयश आले. munotes.in

Page 191

191
११) रास ंघाची कपना लोका ंया मनावर खोलवर जली नाही :
पिहल े महायु सु असताना रास ंघाया कपन ेचे लोकांनी वागत केले. परंतु
नंतरया काळात ही कपना लोकांया मनात खोलवर जली नाही. यामुळे अपयश
आले.

१२) इंलंड-ासया साायवादी धोरणात बदल नाही :
इंलंड-ास रास ंघात सामील झाले; परंतु संघाचे तव पाळले नाही. संघाचा
उपयोग वत:या वाथा साठी केला. जमनी व ितया िमरााच े साय न केले आिण
याया जागी आपला सायवाद िनमाण केला. यामुळे अपयश आले.

१३) रास ंघाया सनदेतील मूलभूत दोष :
रास ंघाची घटना ही हसाय तहात अंतभूत करयात आली होती. अमेरकेने
रास ंघात सामील होयाच े नाकारल े. संघाची िनणय घेयाची पत चुकची होती. तसेच
वत:जवळ वत:चे सैय नहत े. यामुळे अपयश आले.

आपली गती तपासा :
१) रास ंघाया अपयशाची कारण े सांगा.







१२.५ सारांश

रास ंघाची थापना करता ंना अम ेरकेचे अय िवसनसारया य ेयवादी
यिचा फार अप ेा होया . पण या सव अपेा पूण झाया नाहीत . एवढेच नह े तर
रास ंघाला आल ेले अपयश ही मानवी इितहासातील फार मोठी शोका ंितका ठरली .

अनेक आ ंतरराीय रास ंघाने श ांततेया मागा ने िमटव ून शा ंतता थािपत
केली हे माय क ेले पािहज े. पण काही करणात बड ्या राा ंया िहतस ंबंधांमुळे रास ंघ
काही क शकला नाही . परंतु सामािजक आिथ क आिण मानवतावादी काया त रास ंघाने
शंसनीय काय केले.

बौिक सहकाया मुळे ानाची गती घ ेयास आिण शा ंतता िनमा ण होयास मदत
झाली. रास ंघाया िनिम तीमुळे आंतरराी य भावना िनमा ण होयास मदत झाली .
याचबरोबर रास ंघाने केलेले िवधायक काय अितशय महवप ूण आह े. आंतरराीय munotes.in

Page 192

192 शांतता आिण सहकाय िनमा ण करयात रास ंघाने पा भूमी तयार क ेली. या
पाभूमीवन स ंयु रास ंघाची थापना करयात आली .

१२.६

१) रास ंघाया स ंघटना ंची मािहती ा .
२) रास ंघाचे काय सांगा.
३) रास ंघाया अपयशाची कारण े सांगा.

संदभ
१९) आवट े, लीला, रिशयातील समाजवादी राया ंती, मुंबई, १९६७ .
२०) गाडगीळ , पां.वा.रिशयन राया ंती, पुणे, १९६१ .
२१) डॉ. आठय े, िवभा, आधुिनक जगाचा इितहास , नागपूर, २०१० .
२२) ा. दीित , नी.सी.पािमाय जग , नागपूर, जून २००५ .
२३) डॉ.सौ. वै, सुमन आध ुिनक जग , नागपूर, २००२ .
२४) डॉ. काले, म.वा.आधुिनक जगाचा इितहास , पुणे, २०२१ .
२५) ा. जोशी, पी.जी., अवाचीन य ूरोप, नांदेड, २००८ .
२६) Brower, D.R.Ed. Russian Revol ution : Disorder or New Order,
London, 1979.
२७) Carr. E.H.The Bolshevik Revolution, 3 Vols., London, 1961 -64.
२८) Deutscher, Isaac, The The Unifinished Revolution : Russia – 1917 -
67. London, 1967.
२९) Fitzpatrik, David, The Russian Revolution, 1917 -32, New York,
1984.
३०) Footman, David, The Russian Revolution, London, 1962.
३१) Moorehead, Alan, The Russian Revolition, London, 1967.
३२) Roy, M.N. The Russian Revolution, Culcutta, 1967.
३३) Trotsky, Lean, History of the Russian Revoluttion, 3 Vols,
London, 1934.
३४) Wolfe. B.D. An ideol ogy in power : Reflections on the Russian
Revolution. London, 1969.
३५) Black, C.E. Rewriting Russian History (1962).
३६) Ellison, H.J.History of Russia (1964).


munotes.in